«Μια μεταφορά ανάμεσα στη φυλακή και το “έξω”»

Στον Βόλο η φυλακή ανηλίκων γίνεται ορατή μέσα από μια σχολική αυλή. Στην Πάτρα οι τέντες του απέναντι μπαλκονιού βρίσκονται σε απόσταση λίγων μέτρων από το συρματόπλεγμα της περίφραξης. Στην Κασσάνδρα το εκκλησάκι που εφάπτεται στην περίφραξη «εγγράφει το σύμβολο της πίστης δίπλα στο όριο της ελευθερίας», όπως γράφει ο Ηρακλής Παπαϊωάννου, επιμελητής του MOMus – Μουσείου Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης. Ολες οι εικόνες προέρχονται από το λεύκωμα «Ουδέτερη ζώνη» του Γιάννη Παντελίδη (University Studio Press, 2022), ο οποίος το διάστημα 2016-2018 επισκέφθηκε με άδεια του υπουργείου Δικαιοσύνης 18 καταστήματα κράτησης ερευνώντας τη ζώνη ανάμεσα στη φυλακή και τον περιβάλλοντα χώρο. Μιλήσαμε με τον ίδιο για τις φωτογραφίες που συγκέντρωσε στην έκδοση, με επιμελητή τον Η. Παπαϊωάννου.

Ποιο ήταν το πρώτο ερέθισμα – και πιθανότατα η πρώτη εικόνα – για να ξεκινήσετε τη φωτογραφική καταγραφή της «Ουδέτερης ζώνης»;

Η προηγούμενη δουλειά μου, το «Τίποτε προσωπικό», ήταν μια πολύχρονη έρευνα για τη διείσδυση του αστικού πολιτισμού σε αυτό που ονομάζουμε φυσικό χώρο. Ενα όριο δυσδιάκριτο και όχι εύκολα υποδείξιμο. Η επόμενη εργασία, αυτή της «ουδέτερης ζώνης», έχει να κάνει με ένα άλλο όριο, τον περιορισμό της ελευθερίας. Είναι ένα όριο ευδιάκριτο. Είναι ο μαντρότοιχος της φυλακής. Επομένως το ερέθισμα είναι ο τρόπος προσέγγισής μου στο τοπίο που έχει να κάνει με τη διερεύνηση ορίων.

Το βλέμμα των ανθρώπων που βλέπουν «απέξω προς τα μέσα» τις φυλακές σαφώς διαφέρει από όσους βλέπουν «από μέσα προς τα έξω»; Με ποια έννοια μπορεί να συμπίπτει στη λεγόμενη ουδέτερη ζώνη;

Στην «ουδέτερη ζώνη» προσπάθησα να δείξω εκτός από το κυριολεκτικό όριο και το μεταφορικό, με εικόνες όπου η φυλακή δεν εικονίζεται καθόλου αλλά υπονοείται χάρη στη γνώση πως βρίσκεται εκεί. Σε αυτές τις εικόνες μπαίνει το ερώτημα κατά πόσο ο σύγχρονος άνθρωπος είναι ελεύθερος ή φυλακισμένος καθώς περιβάλλεται από αόρατα όρια ταξικά, οικονομικά, μειονοτικά, μεταναστευτικά αλλά και οικογενειακά. Υπάρχει επομένως μία κυριολεξία και μία μεταφορά ανάμεσα στο «μέσα» και στο «έξω».

Αν μπορούμε να βγάλουμε συμπέρασμα για τις φυλακές από τον περιβάλλοντα χώρο τους, τι θα έπρεπε να συμπεράνει ένας εξωτερικός παρατηρητής – π.χ. ένας ξένος επισκέπτης – από τις φωτογραφίες σας;

Στη ζώνη αυτή κυρίαρχο στοιχείο είναι ο φόβος που η φυλακή παράγει, ο εκφοβισμός τόσο των εγκλείστων ώστε στο μέλλον να μην παραβούν τους νόμους, όσο και για όσους σκέφτονται να τους παραβούν. Πολύ εύστοχα αναφέρει ο Ηρακλής Παπαϊωάννου στο εισαγωγικό κείμενο του βιβλίου ότι «κανείς δεν γνωρίζει τελικά τη φυλακή πραγματικά εκτός από όσους την έχουν υποστεί. Για τους υπόλοιπους μοιάζει να υπακούει στη νοητική εικόνα που σχηματίζει η φήμη που τη συνοδεύει, σαν ένα ανακλαστικό σύνορο φόβου: δεν έχει σημασία να ξέρεις πού είναι, όσο το ότι ξέρεις πως υπάρχει».

Υπήρξαν τοποθεσίες που είχαν για εσάς μεγαλύτερο φωτογραφικό ενδιαφέρον από την άποψη των εναλλαγών/αντιφάσεων ανάμεσα στο «μέσα» και το «έξω»;

Σε αρκετές περιπτώσεις οι φυλακές είναι χωροθετημένες στην ύπαιθρο και περιβάλλονται από ένα σχετικά πιο εύκολα ελεγχόμενο πεδίο. Εκεί συναντά κανείς την αντίθεση ανάμεσα στην ανοιχτοσύνη του τοπίου και την ερμητικότητα του τοίχου. Σε εκείνες, όπως ο Κορυδαλλός, που είναι χτισμένες μέσα στον αστικό ιστό γίνεται πιο ισχυρό νομίζω το ερώτημα του αν η φυλακή τελειώνει στον εξωτερικό της περίβολο ή η συνθήκη της εκτείνεται μέσα στον ευρύτερο κοινωνικό χώρο.