Δύο κόσμοι ήθους

«Σε καταριέμαι να ζήσεις σε μιαν ενδιαφέρουσα εποχή»: όταν για πρώτη φορά συνάντησα αυτή την κατάρα του Λάο Τσε, του μεγάλου κινέζου φιλοσόφου, ομολογώ πως στην αρχή ξαφνιάστηκα, αλλά πολύ γρήγορα, ρίχνοντας μια ματιά εταστική στην εποχή μου, στη γενιά μου και στους δασκάλους μου, κατανόησα σε βάθος το περιεχόμενο της κατάρας του σπουδαίου στοχαστή. Ετσι αναγκάστηκα εκ των πραγμάτων να ταξιδέψω στο παρελθόν, στην ιστορία της ανθρωπότητας και να διακρίνω εκείνες τις εποχές, τις συνθήκες, τις εμπειρίες, όπως τις κατέγραφαν τα βιβλία – μάρτυρες των καιρών και να αναλύσω πως μέσα από δυσοίωνες συνθήκες ξεπηδούν έργα και πρόσωπα που άφησαν το βαθύ χάραγμά τους στην ιστορία του ανθρώπου.

Πηγαίνοντας, λοιπόν, πίσω στα κείμενα και σταθμεύοντας στα ομηρικά έπη, που και τα δύο αναφέρονται σε δύσκολες συνθήκες βίου, κατέγραψα τουλάχιστον δύο βίους ανθρώπων που αφηγείται το έπος γεγονότα της παιδείας τους, των καιρών που μεγάλωσαν, των παραδόσεων της κοινότητας στην οποία ανήκαν και των μεθόδων που επέλεγαν για να τα κατανοήσουν, για να τα υπηρετήσουν, για να τα πολεμήσουν ή να τα καταγράψουν ως θεμέλια παιδείας προς χρήση της κοινότητας. Αν επιλέξουμε από την πληθώρα των χαρακτήρων των δύο ομηρικών επών δύο τελείως διαφορετικές προσωπικότητες, δεν νομίζω πως θα διαφωνούσαμε για την επιλογή, αν εξετάζαμε τα έργα και το ήθος του Αχιλλέα και τα έργα και το ήθος του Οδυσσέα.

Χωρίς να πρωτοτυπήσω θα αναγόρευα ως πρότυπα και τεκμήρια βιογραφικά των δύο ηρώων του ομηρικού κόσμο, τον Αχιλλέα ως μοντέλο μιας ολοκληρωμένης ατομικότητας και τον Οδυσσέα ως υπόδειγμα προσωπικότητας που ενεργοποιείται και καθορίζει, ενώ καθορίζεται από την ιστορική συγκυρία, από τις συνθήκες του βίου και τα αντικειμενικά δεδομένα της εποχής και την επιρροή των παραδόσεων. Ο εγωκεντρικός χαρακτήρας του Αχιλλέα είναι η δύναμή του, είναι ο σεβασμός που προκαλεί στο κοινωνικό του περιβάλλον και η εμμονή του σχεδόν καταναγκαστική στον σκοπό του. Το μέγα μάθημα που μας δίνει το έπος είναι πως ο ήρωας αυτός μόνο από τυχαίο γεγονός ή περιφρόνηση προς τις συνθήκες μπορεί να τερματίσει τον βίο του. Ισως και εξαιτίας μιας αλαζονείας που συντηρείται από μια πληθώρα βεβαιοτήτων που ενισχύουν την εγωκεντρική ιδιοσυγκρασία. Ο Αχιλλέας βρέθηκε στο πεδίο του πολέμου ύστερα από μια αριστοκρατική εκπαίδευση, μαθητής του σοφού Κενταύρου, απομονωμένος ως έφηβος από πειρασμούς και περισπασμούς, χάρις στην πρόνοια της Θεάς Αθηνάς. Βρέθηκε στο Ιλιον μόνος και εκλεκτικός, αφού περιόρισε τις σχέσεις του σε προσωπικές επιλογές ερωτικού συνδρόμου.

Οταν χάνει στη μάχη τον σύντροφο, απομονώνεται και όταν σύσσωμη η κοινότητα τον ικετεύει να συμπράξει στα κοινά σχέδια δράσης, ανταποκρίνεται, βγαίνει στη μάχη, σκοτώνει τον ηγέτη των αντιπάλων και πεθαίνει από μια αναποδιά της τύχης. Αθάνατος σε όλον τον κορμό του, άτρωτος, είναι τρωτός μόνο στη φτέρνα, όπου και τον βρήκε το βέλος του εχθρού. Τελείως ιδιόρρυθμη προσωπικότητα στο έργο του Ευριπίδη «Ιφιγένεια η εν Αυλίδι», γίνεται εν αγνοία του αίτιος μιας απάτης, όταν ο Αγαμέμνων, για να φέρει στην Αυλίδα προς θυσίαν την κόρη του Ιφιγένεια, απαίτηση των θεών, εξαπατά τη γυναίκα του Κλυταιμνήστρα και την κόρη του, σχεδιάζοντας γάμο της θυγατέρας του με τον Αχιλλέα. Οταν οι δύο γυναίκες εμφανίζονται στο ανδροκρατούμενο στρατόπεδο και ο Αχιλλέας έξαλλος αντιλαμβάνεται την απάτη σε βάρος του, όχι μόνο δεν αποτρέπει τη θυσία, αλλά παρίσταται και ραίνει με άνθη το κοριτσάκι που είχε έρθει για νύφη και τώρα προσφέρει τον αυχένα του στον δήμιο για σφαγή.

Μια έξοχη σελίδα της Ιλιαδικής παράδοσης αναφέρει πως η μητέρα του έφηβου Αχιλλέα, αντιδρώντας στον πόλεμο που έχει κηρυχθεί, απομονώνει τον γιο της, του φοράει γυναικεία ρούχα, τον εντάσσει σε κοριτσίστικες συντροφιές για να τον αφήσει μακριά από τον πόλεμο. Κι όταν ο πανούργος Οδυσσέας, επιφορτισμένος από τις αρχές, τον αναζητά, μασκαρεμένος σε πραματευτή, τον ανακαλύπτει και τον στρατολογεί, όταν, περιφέροντας την πραμάτεια του με γυναικεία,  εμπορεύματα, έχει χώσει σε μια γωνιά και όπλα. Ετσι έπιασε τον Αχιλλέα που, πίσω από τα φορέματα, έκρυβε και την αρρενωπότητα και τον πόθο του αγώνα. Σ’ αυτό το επεισόδιο συναντάται ο Αχιλλέας και το πρότυπο χαρακτήρα που εκπροσωπεί με τον πανούργο και εφευρετικό Οδυσσέα.

Εγραψα και άλλοτε πως, εκτός των άλλων πολύτιμων στοιχείων για την ανθρώπινη φύση που μας εφοδίασε ο Ομηρος, μας κληροδότησε και δύο μοντέλα ανθρώπου. Το ατομοκεντρικό και το κοινωνικό. Ο Οδυσσέας, στο άλλο αριστούγημα του Ομήρου, που ασχολείται με τον άλλου τύπου χαρακτήρα, αφηγείται τον τρόπο που ένας άνθρωπος, περνώντας μέσα από συμπληγάδες, παλεύοντας με θεσμούς ξένους, με θηρία, με συνθήκες αντίξοες, μόνο συχνά απέναντι σε σύνθετες καταστάσεις αντίρροπες, εφευρίσκει τρόπους, αναδεικνύει δυνάμεις, εκμεταλλεύεται φυσικά και κοινωνικά εμπόδια για να βελτιώσει τα μέσα του και να κερδίσει ευνοϊκές συνθήκες, είτε τροποποιώντας τες, είτε υπακούοντας σ’ αυτές. Δεν διαθέτει έναν αυστηρό κώδικα βίου που να τον εμποδίζει να ταπεινωθεί, να εκτεθεί, να γελοιποιηθεί. Στα επεισόδια με τον Κύκλωπα ή με τη λαγνεία μιας ερωτοπαθούς βασίλισσας απαλλάσσεται, αποδεχόμενος προς στιγμήν τους όρους και συχνά τα ταπεινωτικά όρια της δύσκολης συνθήκης που υποχρεούται να υποστεί. Δεκάδες δοκιμασίες για να επιτευχθεί ο μοναδικός του στόχος, η Επιστροφή στον οικείο τρόπο ζωής.

Δεν υπάρχει αμφιβολία πως οι εποχές εδώ και 2.000 χρόνια ανέδειξαν ως ιδανικό τρόπο βίου την οδυσσειακή περιπέτεια. Ο κόσμος μας κάθε στιγμή είναι αντιμέτωπος με Συμπληγάδες, με Κενταύρους, με πειρασμούς πάσης φύσεως, σε αγώνα συνεχή επιβίωσης και συχνά μοναδικό σκοπό της περιπέτειας μιας ήρεμη ζωή, μια συνταξούλα και μια έξοδο μετά… θεαμάτων.

Ο αχίλλειος τρόπος, κι όταν μας υποχρεώνει να τον υποστούμε, βιαζόμαστε να τον απορρίψουμε και να τον φορτώσουμε στους άλλους! Ο Καβάφης μας προίκισε με την περιουσία που οφείλουμε στο ταξίδι «γεμάτο περιπέτειες, γεμάτο γνώσεις».

Ολοι πάλι, ίσως λιγοστούς, αλλά υπάρχουν, γνωρίζουμε Αχιλλείς στο περιβάλλον μας και στην εποχή μας. Μάχονται συχνά για την τιμή του αγώνα. Και αποσύρονται σε μια γωνιά του κόσμου, όταν έρθει ξαφνικά το κακό, η αρρώστια, η προδοσία, η εκμετάλλευση, η λησμονιά. Και η αναχώρηση από τα εγκόσμια είναι τραυματική. Πλήθη λαού για την προσφορά και τους αγώνες του Οδυσσέα. Ενας ή λίγοι αφοσιωμένοι φίλοι για τους Αχιλλείς.

Δεν ξέρω τι είναι σημαντικότερο να συντηρείς και να αποδέχεσαι ως το τέλος. Εκείνο που γνωρίζω είναι πως από τα δύο έπη που γαλούχησαν τους αιώνες μόνο δύο αντίθετοι τρόποι ζωής συνεχίζουν να πορεύονται στον κόσμο. ΠΑΝΤΟΥ.