Πολιτική επιστροφή ηγετών έπειτα από εκλογικές ήττες

Η νίκη και η ήττα στις εκλογές αποτελούν τα δύο σημαντικότερα γεγονότα στον πολιτικό ανταγωνισμό. Αφενός η νίκη δίνει πρόσβαση στην κρατική εξουσία, μέσω της οποίας κόμματα υλοποιούν τα προγράμματά τους· αφετέρου η ήττα, λειτουργώντας σαν σοκ, επιβάλλει αλλαγές. Ενώ τα κόμματα εξουσίας δύσκολα και αργά εξαφανίζονται εντελώς από το πολιτικό παιχνίδι – συνήθως είτε μετασχηματίζονται και επιστρέφουν νικηφόρα, είτε συμμετέχουν ως μικρότεροι εταίροι σε κυβερνητικά σχήματα, είτε παραμένουν στην αντιπολίτευση -, δεν συμβαίνει το ίδιο για τους ηγέτες τους. Η εκλογική ήττα λειτουργεί σαν το πένθος· ένας αργός, βουβός, κενός πόνος. Μπορούν οι ηγέτες των κομμάτων να επιστρέψουν στο πολιτικό παιχνίδι έπειτα από ήττα που ακολουθεί την απώλεια της εξουσίας; Και, εάν ναι, υπό ποιες συνθήκες;

Προκειμένου να απαντηθεί ερευνητικά το ερώτημα αυτό, θα έπρεπε να διαθέτουμε ικανό δείγμα δεδομένων τόσο για ηγέτες που ηττήθηκαν, αποσύρθηκαν από την ενεργό πολιτική, αλλά θέλησαν και κατόρθωσαν να επανέλθουν, όσο και για αυτούς που επιχείρησαν και απέτυχαν. Δεδομένης της έλλειψης συστηματικών δεδομένων που θα κάλυπταν την εν λόγω διακύμανση στο πολιτικό αποτέλεσμα – επιτυχημένη και αποτυχημένη απόπειρα επιστροφής -, θα επιχειρήσουμε κάποιες προκαταρκτικές σκέψεις για τις «πολιτικές επιστροφές», εντάσσοντάς τες στη σύγχρονη πολιτική ζωή.

Η άνοδος της σημασίας της κοινής γνώμης που ακολούθησε την εποχή της μαζικής δημοκρατίας μετασχημάτισε τα κόμματα σε εκλογικές μηχανές που, με τη βοήθεια των νέων τεχνολογιών της επικοινωνίας, απευθύνθηκαν απευθείας στο εκλογικό σώμα για μια σειρά κομματικών επιλογών, μεταξύ των οποίων και η ανάδειξη της ηγεσίας. Το άνοιγμα των κομμάτων στη λογική της κοινής γνώμης είχε θετικά και αρνητικά. Ενώ ανανέωσε τη διαδικασία λήψης αποφάσεων και τις κομματικές ηγεσίες συχνότερα από ό,τι στις χρυσές εποχές της κομματικής γραφειοκρατίας, δίνοντας μια αίσθηση περισσότερης εσωκομματικής έκθεσης και δημοκρατίας, εξωτερίκευσε τη νομιμοποίηση της ηγεσίας, εκχωρώντας τα ηνία της στα ποσοστά της δημοφιλίας. Η ανθεκτικότητα των ηγετών σχετίζεται πλέον άμεσα με την ικανότητά τους να κερδίζουν εκλογές. Ετσι, ενώ παλαιότερα οι πολιτικοί μπορούσαν να διατηρήσουν την παραμονή στην ηγεσία του κόμματος ακόμα και σε περιπτώσεις ήττας, εφόσον ήλεγχαν τον κομματικό μηχανισμό, σήμερα η ηγεσία είναι πιο εφήμερη, συγκυριακή και εξαρτώμενη από την ικανότητα νικηφόρας πορείας.

Ταυτόχρονα όμως στη σύγχρονη συγκυρία των αυξημένων κινδύνων και της ακολουθίας κρίσεων παντός τύπου, οι πολίτες είναι περισσότερο απαιτητικοί από την ηγεσία. Το αίσθημα της ανασφάλειας και της ευαλωτότητας στην καθημερινή ζωή αυξάνει τον πήχη των προσδοκιών: οι ηγέτες πρέπει να εμφορούνται από ήθος, συμπόνια, αυθεντικότητα· να είναι και μάγοι και προφήτες· να έχουν τεχνοκρατική επάρκεια και πολιτισμική συγκρότηση. Το γενικευμένο περιβάλλον δυσπιστίας και καχυποψίας έναντι της πολιτικής τάξης αλλά και οι αυξημένες απαιτήσεις καθιστούν συχνά δύσκολη την εμπιστοσύνη σε νέα πρόσωπα. Η εύκολη πλέον φθορά των ηγετών δεν οδηγεί νομοτελειακά στην ανανέωση του πολιτικού προσωπικού· συχνά, η ανασφάλεια και ο φόβος οδηγούν στο οικείο, σε μια προηγούμενη δοκιμασμένη επιλογή. Η πολιτική επιστροφή αποσυρμένων πολιτικών καθίσταται τότε δυνατή: οι πολίτες προτάσσουν την εμπειρία, ανασύρουν από τη μνήμη τους το θετικό έργο, ακουμπούν πάνω στην πολιτική παρακαταθήκη τους. Μια άλλη εκδοχή «δεύτερης ευκαιρίας» είναι η νοσταλγική στροφή στο παρελθόν. Κάποιοι παλαιοί ηγέτες επαναπλασάρονται στην πολιτική αγορά με σημείο αναφοράς όχι το προσωπικό τους κεφάλαιο, αλλά την επιστροφή σε κάποιο status quo ante. Πρόκειται για μια επιλογή συντήρησης, όπου οι πολίτες δεν ταυτίζονται με το πρόσωπο του επανεμφανιζόμενου ηγέτη, αλλά εκδηλώνουν καθήλωση σε μια προηγούμενη φάση ζωής, τόσο προσωπικής όσο και εθνικής.

Η Λαμπρινή Ρόρη είναι επίκουρη καθηγήτρια Πολιτικής Ανάλυσης στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών