Ο λαβύρινθος της μοναχικής εσωστρέφειας

Αναπολεί ο ένας αδελφός τον ετεροθαλή και κατά μία ολόκληρη δεκαετία μεγαλύτερό του, που αποχαιρέτησε τον κόσμο τούτο πριν από μία επταετία: «Τα πάντα καταρρέουν, άκουσα τότε τον αδελφό μου να λέει με εξαιρετικά νηφάλιο και σοβαρό ύφος, σαν να είχε διαβάσει τις σκέψεις μου». Επομένως πρόκειται για κοινές σκέψεις και προβληματισμούς στα οποία αναφέρεται ο αφηγητής καθώς ανατέμνει την τελευταία τους νύχτα μαζί σε ένα παγωμένο χειμωνιάτικο Μόναχο, όπου μπαινοβγαίνουν σε μπαρ μεθώντας μέχρι τελικής πτώσεως και φιλοσοφώντας ασύστολα, σαν να ξέρουν ότι δεν πρόκειται να ξαναϊδωθούν. Και συνεχίζει την καταγραφή των αναμνήσεων: «…η θλίψη του χαρακτηριζόταν από απόλυτη αξιοπρέπεια, από την πεποίθηση ενός προφήτη που πιστεύει αυτά που λέει, ακόμα κι αν δεν τα ακούει κανείς άλλος… Ο αδελφός μου δεν έζησε τον κατακερματισμό του κόσμου της πληροφορίας, και μαζί τον κατακερματισμό της συνείδησής μας, ούτε θα μπορούσε να προβλέψει την παγκόσμια υποτροπή της ανθρωπότητας σε εγωκεντρικά, αντιμαχόμενα και καθόλου βιώσιμα αφ’ εαυτού τους μικροκράτη, τις ρομαντικές αναφορές για έναν θάνατο έμπλεο νοήματος, για τον Θεό ή την πατρίδα, δεν θα μπορούσε να έχει την παραμικρή ιδέα για την πύρρειο νίκη του απομονωμένου εγώ…». Κ.ο.κ.

Τι έχουμε λοιπόν εδώ; Μια κριτική ατζέντα της πρόσφατης στροφής σε συντηρητικά, ακόμη και νεοφασιστικά πολιτικοκοινωνικά μορφώματα, που στοιχίζονται παραδόξως με τα νέα προτάγματα της «ταυτοτικής» στροφής ή του ακραίου «δικαιωματισμού». Γιατί το εγώ, κατά τον αφηγητή, έχει μεν θριαμβεύσει, αλλά αυτό οδήγησε στην έλλειψη επικοινωνίας, την απουσία ένταξης σε ένα κοινωνικό υποσύνολο, στο βίωμα της μοναξιάς, εν τέλει στην έλλειψη αγάπης. Και βέβαια η αδυναμία ένταξης σε ένα κόμμα, μια φυλή, μια αγέλη, συν ο δομικός φόβος για το άγνωστο αύριο οδηγούν στη βία.

Το κείμενο εξελίσσεται έτσι, περιγράφοντας αυτή τη νύχτα του ποτού και των επαγωγικών εκμυστηρεύσεων, όπου η προβληματική του μεγάλου αδελφού περιλαμβάνει πολλά: την πεποίθηση ότι οδεύουμε προς το οικολογικό τέλος του πλανήτη, την υπαρξιακή διερώτηση για το απαραίτητο πλέον σε όλες τις αφηγήσεις αυτογνωσίας Ολοκαύτωμα, τον ρόλο της Αμερικής στη νίκη επί του ναζισμού (ο ίδιος είναι μισός Αμερικανός λόγω του πρώτου γάμου τού πατέρα τους) και το άλλο δημοφιλές θέμα της σύγχρονης ατζέντας, την παιδοφιλία. Συχνά πυκνά, στα μεθυσμένα παραληρήματά του της νύχτας αυτής παρεισφρέει ο αποτρόπαιος εκείνος παιδόφιλος Βέλγος, ο Μαρκ Ντιτρού, που στάθηκε αφορμή να αποκαλυφθούν και ποικίλα άλλα εγκλήματα κακοποίησης ανηλίκων, κάτι που έχει εκφυλισθεί σήμερα σε ποικίλες κατευθύνσεις και έχει πάρει επικίνδυνες ατραπούς.

Ο μεγάλος αδελφός κηρύσσει, ο μικρός ακούει όπως έκανε ανέκαθεν, μιας και απέχουν ηλικιακά μία ολόκληρη δεκαετία. Αναπολούν τα νεανικά τους χρόνια στην Καλιφόρνια, την επιστροφή στη Γερμανία, το μεγάλωμα από διαφορετικές μητέρες, τη σταδιακή απομάκρυνσή τους. Αναρωτιούνται ποιο πεπρωμένο (ή ποιος θεός) τούς οδήγησε σε αποκλίνουσες πορείες. Ο μεγάλος καθοδηγεί τη συζήτηση έχοντας ενδυθεί τον ρόλο του προφήτη αξεπέραστων δεινών. Είναι απελπισμένος. Ευρισκόμενος σε απόλυτο αδιέξοδο, έχει καταλήξει αλκοολικός. Ωστόσο υπάρχει ακόμα ελπίδα: αγαπάει μια γυναίκα, έχει αρπαχτεί από αυτήν, περιγράφει τις στιγμές της μαζί του, αναφέρει ως μέγιστη χειρονομία αγάπης ένα κοινό περιστατικό όπου του έφερε φαγητό στο σπίτι. Η αποστέρησή του από τα βασικά ανθρώπινα είναι πλήρης. Μέσα στην απελπισμένη του επιθυμία να επανέλθει σε μια φυσιολογική ζωή, εξομολογείται στον μικρό ότι πρόκειται να γίνει πατέρας, ότι το έχει αποδεχτεί και ότι ήδη καταρτίζουν με την αγαπημένη του σχέδια για το μεγάλωμα του παιδιού. Υπάρχει βέβαια μια μικρή λεπτομέρεια, που ο ίδιος την υποβαθμίζει. Ενδέχεται να μην είναι ο ίδιος ο πατέρας, καθώς η γυναίκα έχει πολλούς άλλους εραστές – είναι ένα είδος εργάτριας του σεξ, κατά την πολιτικά ορθή σύγχρονη ορολογία. Μια δουλειά είναι κι αυτή, έτσι δεν είναι; Αναζητά μια επικύρωση, κάποιας μορφής έγκριση από τον αδελφό του. Στο κάτω κάτω σημασία δεν έχει η γενετική αλλά το περιβάλλον: το πού και με ποιους γονείς θα μεγαλώσει το παιδί.

Τέτοια ζητήματα ασφαλώς αναδύονται καθημερινά στις δυτικές κοινωνίες. Μόνο που εδώ πρόκειται για έναν τελειωμένο άνθρωπο που ζει την ύστατη ψευδαίσθηση, μέχρι να αποδειχθεί πως αυτή η τελευταία ελπίδα για μια οικογένεια δεν είναι διόλου βάσιμη, παρά μόνο ένας ύστατος ηρωισμός της ύπαρξης. Γειώνεται απότομα από τις πραγματικότητες αυτού του ανέφικτου έρωτα, όπως θα αφηγηθεί εκ των υστέρων ο μικρός αδελφός. Θα πεθάνει εγκαταλειμμένος, άνεργος και άρρωστος σε κάποιο ίδρυμα. Ωστόσο, η τελευταία αυτή κοινή βραδιά τους της ακραίας μπιροποσίας θα στοιχειώνει τις αναμνήσεις και θα εμπλουτίζει τις ενοχές του ζωντανού που δεν έκανε περισσότερα για τον νεκρό.

Χιούμορ και αισιοδοξία

Το βιβλίο είναι παραληρηματικό, χωρίς παραγραφοποίηση, σαν κάποιος να το αφηγείται μονορούφι. Ο αναγνώστης δεν αφήνεται να πάρει ανάσα. Οι πληροφορίες για αυτά καθαυτά τα περιστατικά της ζωής των δύο αδελφών δίνονται με το σταγονόμετρο σε ποικίλα σημεία του κειμένου, έτσι που η ανασύνθεση του παζλ να απαιτεί προσπάθεια. Ωστόσο, ο 44χρονος Χάιντς Χέλε, που έχει σπουδάσει φιλοσοφία στο Μόναχο και στη Νέα Υόρκη, βρίσκει έναν τρόπο να μετατρέψει σε φιλοσοφικό μυθιστόρημα τα ζητήματα που απασχολούν το σύγχρονο Δυτικό Αρσενικό, και μάλιστα έναν Γερμανό, με όσα η Ιστορία τού έχει επιδικάσει. Υπάρχουν ευτυχώς πινελιές χιούμορ και μια αισιόδοξη νότα στο τέλος, όταν ο ίδιος ο αφηγητής, κρατώντας σφιχτά το χέρι του δικού του παιδιού, του δείχνει σχεδόν τελετουργικά πώς να τοποθετεί σε κάδους ανακύκλωσης ένα ένα τα αντικείμενα – γυαλί, χαρτί, μέταλλο, πλαστικό κ.λπ. Ο συμβολισμός παραείναι ίσως προφανής, ωστόσο δεν θυμίζει ένα διδακτικού τύπου τεχνητό χάπι εντ, αλλά φέρνει ένα φρέσκο αεράκι στα ασφυκτικά τοιχώματα της εσωστρεφούς αφήγησης, που σε πολλά θυμίζει Ζέμπαλντ.

Εχουμε εν τέλει εδώ ένα ακόμη δείγμα της σύγχρονης λογοτεχνικής στροφής, όπου η δυτική περιπέτεια της fiction υποχωρεί υπέρ της πάλης των ιδεών και όπου η όποια δραματοποίηση εστιάζεται στον κόσμο μας συνολικά, πολύ περισσότερο από ό,τι στα άτομα που τον εποικούν. Το μυθιστόρημα απομακρύνεται από τις ρίζες του και επικεντρώνεται στο εγωπαθές αφηγηματικό υποκείμενο, με ποικίλες δοκιμιακού τύπου αφορμές. Επιτυχής ο πρόλογος και ρέουσα η μετάφραση της Λένιας Μαζαράκη, παρά τις προφανείς δυσκολίες.

{1BSYG}Χάιντς Χέλε{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η υπέρβαση {LF}της βαρύτητας{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. – εισαγωγή Λένια Μαζαράκη, σελ. 207 {CR}Gutenberg, 202{3BEKD}2