Εκπαιδευτικές Συμπληγάδες

Για χρόνια αναπολώ αυτές τις μέρες του χρόνου, τη βίαιη μύησή μου στο λειτούργημα της διδασκαλίας. Παρότι είχα παππού εκλεκτό δάσκαλο και πατέρα λυκειάρχη, παρότι είχα ακούσει μέσα στο σπίτι μου τα προβλήματα του εκπαιδευτικού λειτουργήματος, είτε εξαιτίας κακών νόμων ανυποψίαστων πολιτικών για τα απαιτούμενα προσόντα ενός δασκάλου, είτε από λανθασμένες επιλογές μεθόδων διδασκαλίας, είτε από την ανεπάρκεια των σχολικών εγχειριδίων, όταν πρωτομπήκα το 1963, μόλις είχα απολυθεί από τον στρατό, σε τάξη σε ένα ιδιωτικό σχολείο στου Ζωγράφου, ήμουν τελείως άοπλος. Στο Πανεπιστήμιο, στο Αθήνησι, είχα την ευτυχία να έχω εξαίρετους δασκάλους, τον Θεοδωρακόπουλο στη Φιλοσοφία, τον Βλάχο, τον Τωμαδάκη και τον Ζακυνθινό στην Ιστορία, τον Μαρινάτο, τον μείζονα ανασκαφέα, στην Αρχαιολογία, τον μέγιστο Γεώργιο Μέγα στη Λαογραφία, τον εξαίρετο Γεώργιο Ζώρα στη Νεοελληνική Λογοτεχνία και τον σημαντικότερο διεθνώς, και αξεπέραστο έκτοτε στον κλάδο του, Ορλάνδο, έναν αρχαιολόγο που αναστήλωσε το Ερέχθειο και έγινε γνωστός στη βυζαντινή αρχαιολογία για τη μελέτη ναών στην Αρτα που έκτοτε αποτέλεσαν πρότυπα επιστημονικής μελέτης μνημείων.

Οσοι σήμερα έχουν ως σπουδαστές ή νέοι επιστήμονες και καθηγητές έγνοια για τη στέρεη γνώση του αντικειμένου που αποφάσισαν να διδάξουν ή να ερευνήσουν γνωρίζουν πως αυτά τα ονόματα – Θεοδωρακόπουλος, Ορλάνδος, Μαρινάτος, Μέγας, Ζώρας, Τωμαδάκης, Βλάχος – είναι για έναν σπουδαστή ή επιστήμονα σε όλους τους τομείς μελέτης, έρευνας και διδασκαλίας των γνώσεων που αναφέρονται στη φιλολογική και φιλοσοφική επιστήμη, προσωπικότητες αναφοράς, ακόμη και σε ξένα πανεπιστήμια. Ξέρετε τι ευτυχία ήταν, και το αισθανόμασταν, παρόλο τότε το άγχος μιας ανώτατης εκπαίδευσης που απαιτούσε δίδακτρα. Εγώ ως γιος εκπαιδευτικού, δημοσίου υπαλλήλου, είχα τα προνόμια να πληρώνω τα μισά δίδακτρα από τον συμφοιτητή μου, γιο αγρότη ή άνεργου!

Ξέρετε τι απόλαυση ήταν σε δύσκολες, και πολιτικά, εποχές, με το Κυπριακό σε έξαρση, την ξένη πολιτική εξάρτηση έντονη, πριν μπούμε στο ΝΑΤΟ και πριν απ’ την εμφάνιση της Ευρωπαϊκής Ενωσης, σε μια χώρα που πριν από λίγα μόλις χρόνια έβγαινε από έναν τραγικό εμφύλιο, με πολιτική που βασιζόταν σε χαρτιά της αστυνομίας για τα πολιτικά φρονήματα και πριν απ΄ την ευλογημένη χρονιά που θεσπίστηκε η δωρεάν εκπαίδευση. Ναι, και αγοράζαμε και τις κόλλες που γράφαμε τους διαγωνισμούς και βέβαια αγοράζαμε και τα σχολικά εγχειρίδια. Ο Γεώργιος Παπανδρέου, αυτός ο εραστής της εκπαιδευτικής μύησης, κατήργησε τα δίδακτρα και μοίρασε δωρεάν σχολικά και πανεπιστημιακά βιβλία.

Είχα την ευτυχία να διαθέτω στο σπίτι μου στις σημειώσεις του πατέρα μου από τις δικές του σπουδές, σελίδες ολόκληρες γραμμένες με μελάνι από τις παραδόσεις του Νικολάου Βέη, του ύψιστου βυζαντινολόγου, του Ιωάννη Συκουτρή, του Σίμου Μενάρδου. Πριν απ’ τη δωρεάν παροχή βιβλίων υπήρχαν φτωχοί, καλοί συμφοιτητές που κρατούσαν σημειώσεις από τις παραδόσεις, τις δακτυλογραφούσαν, τις έθεταν στην κρίση και προς έγκριση του καθηγητή και, όταν εκείνος ενέκρινε, εισπράττοντας και γενναίο μερίδιο από την πώληση, διανέμονταν μέσω πάντα του γραφείου του στους φοιτητές. Εχω ακόμα στη βιβλιοθήκη μου τις δακτυλογραφημένες σελίδες των παραδόσεων (έξοχης εμπειρίας απόλαυσης δασκάλου) του Μαρινάτου για τον πολιτισμό της Αρχαίας Αιγύπτου, των Ασσυρίων και των Βαβυλωνίων. Εχω ακόμη τα δακτυλογραφημένα κείμενα από την ανάλυση του «Φάουστ» του Γκαίτε που με απόλαυση ακούγαμε από τον μαγικό δάσκαλο Ιωάννη Θεοδωρακόπουλο, πριν εκδώσει το γερμανικό αριστούργημα σε βιβλίο (αν το βρείτε σε παλαιοπωλείο, μην το χάσετε!). Ηταν τέτοια η γνωστική εμπειρία για τη γενιά μας που πήγε στο δημοτικό, αν πήγε, στην Κατοχή, στα γυμνασιακά χρόνια φοιτούσε με πατεράδες στην εξορία, σε συγγενείς αντιστασιακούς σε χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού (!) και σε καθεστώς πιστοποιητικών πολιτικών φρονημάτων.

Τα προβλήματα που δημιουργούσαν οι αυταρχικές αποφάσεις και η εμφανής παρουσία της Ασφάλειας με πολιτικά μέσα στα αμφιθέατρα ήταν φυσικό να δημιουργήσουν αντιδράσεις με τη δημιουργία συνδικαλιστικού κινήματος που διεκδικούσε συνθήκες ελεύθερης διακίνησης των ιδεών, των βιβλίων και των εκδηλώσεων στο πλαίσιο της φοιτητικής ζωής.

Σκεφτείτε πως το 1957, χρονιά που θα έπρεπε να γιορτάζονται και στα πανεπιστήμια τα 100 χρόνια από την κοίμηση του Διονυσίου Σολωμού, όταν στήσαμε ως παράνομος σύλλογος της Φιλοσοφικής Σχολής στην αίθουσα κινηματογράφου της Φοιτητικής Εστίας εκδήλωση για τον εθνικό μας ποιητή, με πρόεδρο της οργανωτικής επιτροπής τον αείμνηστο φίλο Ανδρέα Λεντάκη και ομιλητή την ταπεινότητά μου, μόνο τρεις καθηγητές παραβρέθηκαν και ο κοσμήτορας ανακοίνωσε την αντίθεσή του για την εκδήλωση!

Το 1959 ήρθε στην Αθήνα ένα ταλαντούχο παιδί από τη Γενεύη, ο Νίκολας Σμπίντεν, και σκόπευε να ανεβάσει το σατιρικό έργο του Ευριπίδη, το μοναδικό σατιρικό δράμα που μας κληροδότησε η παράδοση των κειμένων της αρχαιότητας. Βρέθηκα, μαθητής κι εγώ τότε του Ροντήρη, να τον βοηθάω, έκανε μια δημόσια αναζήτηση φοιτητών για να δημιουργήσουν τον θίασο, αναζητήθηκε έλληνας συνθέτης για τη μουσική στα χορικά, αλλά η Πανεπιστημιακή Λέσχη, όπου θα γίνονταν οι δοκιμές, με εντολή της Πρυτανείας, απαγόρευσε τη χρήση της. Μετά από λίγες απόπειρες και με τους επιλεγμένους φοιτητές να γυρίζουν Χριστούγεννα στις επαρχίες τους, ο Σμπίντεν τα μάζεψε και πήγε στην Τουρκία, όπου και ανέβασε με επιτυχία θέατρο με αναφορά στους αναστενάρηδες αιρετικούς του Ισλάμ! Σκεφτείτε το κλίμα της περιόδου εκείνης που έδωσε το άθλιο πρόσχημα στους επίορκους στρατιωτικούς να δολοφονήσουν την πατρίδα, αφού ο καθηγητής Κουρμούλης εκ Κρήτης έγινε υπουργός Παιδείας στην πρώτη κυβέρνηση το 1966 του Γεωργίου Παπανδρέου και ήταν αυτός που, όταν πήγαμε να πάρουμε την άδειά του να τιμήσουμε τα 100 χρόνια από τον θάνατο του Διονυσίου Σολωμού, μας απέτρεψε, κραυγάζοντας ότι δεν θα μας επιτρέψει να μολύνουμε το Πανεπιστήμιο με μια άθλια γλώσσα, γιατί αυτός έχει ως όνειρο το «πάλι με χρόνια με καιρούς πάλι δικά μας θα ΄ναι»! Ο υπουργός Παιδείας του Γεωργίου Παπανδρέου!