«Απρόβλεπτο, {CR}αλλά διαφωτιστικό. Χαρακτηριστικός Ντίλαν»

H «Φιλοσοφία του σύγχρονου τραγουδιού» αποτελείται από 66 πολύ προσωπικά δοκίμια για κομμάτια που ο Ντίλαν θεωρεί αγαπημένα: από κλασικά και επιδραστικά έως δυσνόητα και παράξενα. Πολύ συχνά η παράθεση τίτλων φτάνει στα άκρα: το γοητευτικό, αλλά παράδοξο «Whiffenpoof Song» του Μπινγκ Κρόσμπι παρατίθεται δίπλα στον ύμνο της πανκ ροκ «London calling» των Clash. Η ιδιοφυΐα της φόρμας του Jimmy Webb στο «By the time I get to Phoenix» παίρνει πόντους δίπλα στην άγρια, ατιθάσευτη ενέργεια των πρωτοπόρων της ροκαμπίλι, όπως ο Σόνι Μπέρτζες. Η σοφιστικέ σόουλ των Harold Melvin & the Blue Notes εναλλάσσεται με την γκόθικ έκρηξη του Τζόνι Πέιτσεκ, τον οποίο ο Ντίλαν περιγράφει ως «τον παράνομο που όλοι οι τραγουδιστές της κάουντρι ισχυρίζονταν πως είναι».

Υπάρχουν και πολλές εκπλήξεις ξεκινώντας από τη σχεδόν ιερόσυλη απουσία κάποιου τραγουδιού των Beatles – αλήθεια, υπάρχουν τραγουδοποιοί πιο «σύγχρονοι» από τον Λένον και τον ΜακΚάρτνεϊ; Αλλά ο Ντίλαν ποτέ δεν ήταν «αγγλόφιλος» ή καλλιτέχνης που εντυπωσιαζόταν από τις προχωρημένες τεχνικές των στούντιο και την κοσμογονική εφεύρεση του νέου ήχου – ο Μπράιαν Γουίλσον λείπει επίσης. Δεν υπάρχουν κομμάτια της Κάρολ Κινγκ ή της Τζόνι Μίτσελ, ενώ η Νίνα Σιμόν εξυμνείται δικαίως για τη «μετρημένα ασυμβίβαστη ερμηνεία» στο «Don’t let me be misunderstood». Η Τζούντι Γκάρλαντ είναι επίσης εδώ μαζί με τη Ρόζμαρι Κλούνι και την Cher – είναι καλό που το δικό της «Gypsys, Tramps and Thieves» κερδίζει μια αναφορά με τον Ντίλαν να σχολιάζει ότι «θα ήταν εύκολα η απάντηση στην ερώτηση: πείτε μας τρεις τύπους ανθρώπων με τους οποίους θα θέλατε να γευματίσετε».

Οι επιλογές του είναι αμερικανικές στην πλειονότητα (με την εξαίρεση των Who, Clash και Ελβις Κοστέλο) και στρέφονται απενοχοποιημένα προς το παλιομοδίτικο στοιχείο: είτε στις ρίζες της «ακατέργαστης» μουσικής απ’ την οποία πάντοτε εμπνεόταν – μπλουζ, ροκαμπίλι, bluegrass, πρώιμη φολκ – είτε στα κλασικά της εποχής πριν από την ποπ, τα οποία έχει τιμήσει στα τελευταία τρία άλμπουμ του. Εδώ βρίσκουμε αναπόφευκτα αρκετούς κρούνερ: Πέρι Κόμο, Βικ Νταμόν, Ντιν Μάρτιν και, προφανώς, Φρανκ Σινάτρα, αν και το «Strangers in the Night» μοιάζει με μάλλον παράδοξη ελαφριά επιλογή – ο ίδιος ο Σινάτρα το απεχθανόταν. Προσφέρει, ωστόσο, στον Ντίλαν την ευκαιρία να ιχνηλατήσει τη «θολή» ιστορία του: η πατρότητα της μελωδίας και των στίχων αμφισβητούνται. Και αυτό είναι όλο το βιβλίο: χαοτικό, απρόβλεπτο, αλλά πάντοτε διαφωτιστικό. Χαρακτηριστικός Ντίλαν, σαν να λέμε.

«Απελπισμένοι» Clash

Υπάρχουν πολλά σημεία στη «Φιλοσοφία» όπου συνειδητοποιείς ότι δεν πρόκειται μόνο για την ευρύτητα των μουσικών γνώσεων του Ντίλαν, αλλά και για την ευρύτητά του ως ακροατή. Διαθέτει το αλάνθαστο κριτήριο να εντοπίζει τι φτιάχνει ένα τραγούδι – ή έναν ερμηνευτή ή μια μπάντα – πέρα από την εποχή τους. Ισως νιώσετε κι εσείς την ίδια έκπληξη μ’ εμένα διαβάζοντας την επιλογή για το «London calling», τουλάχιστον την εναρκτήρια παράγραφο: «Η πανκ ροκ είναι η μουσική της δυσαρέσκειας και του θυμού, αλλά οι Clash ήταν διαφορετικοί. Η δική τους είναι η μουσική της απελπισίας. Ηταν μια μπάντα απελπισμένη. Επρεπε να τα πετύχουν όλα. Κι είχαν τόσο λίγο χρόνο. Πολλά από τα τραγούδια τους είναι υπερβολικά, πομπώδη, με καλές προθέσεις. Αλλά όχι αυτό. Εδώ οι Clash βρίσκονται ίσως στην καλύτερη στιγμή τους – την πιο σχετική με την εποχή τους, την πιο «απελπισμένη». Ηταν πάντοτε η μπάντα που φαντάζονταν οι ίδιοι για τους εαυτούς τους». Πρέπει να έχεις τρελό αισθητήριο για να συμπυκνώσεις τόσα σε τόσο λίγες γραμμές.

Η αίσθηση κάποιου «που πρέπει να πετύχει τα πάντα», που πρέπει να εκφράσει συγκεχυμένα συναισθήματα ή άγριες επιθυμίες μέσα από χαοτικά αλλά παθιασμένα τραγούδια χαρακτηρίζει πολλές από τις επιλογές του. Για μένα, η γραφή του φλέγεται όταν εξυμνεί τους ατραγούδιστους αουτσάιντερ, τους τυχοδιώκτες και τους «κομήτες» της μουσικής, προς τους οποίους νιώθει μεγάλη σύνδεση λόγω ιδιοσυγκρασίας: εκείνους που η ενέργειά τους ήταν ατιθάσευτη και γι’ αυτό ακατάλληλη προς το καθιερωμένο. Ενα τέτοιο παράδειγμα θα ήταν ο άγνωστος εν πολλοίς ροκαμπίλι Jimmy Wages…

Απέναντι σ’ αυτές τις άγριες δημιουργικές εκρήξεις το γλυκό άκουσμα των Μπινγκ Κρόσμπι ή του Πέρι Κόμο έμοιαζε να αναδύεται από μια άλλη Αμερική, ένα διαφορετικό πολιτιστικό και ψυχικό περιβάλλον: συγκρατημένο, κομψό, σιωπηλά πειστικό. Υπό το βλέμμα του Ντίλαν, ωστόσο, αποκτούσαν όλα την ίδια αξία. «Οταν ξεκινούσε το τραγούδι», γράφει για τον Κόμο, «το έκανε δικό του και το μοοραζόταν – πιστεύαμε κάθε λέξη. Τι περισσότερο μπορούσες να ζητήσεις από έναν καλλιτέχνη;».