Μίμησις πράξεως τελείας

Θεέ μου, τι ταπείνωση για το ανθρώπινο είδος, την ιστορία του, τις κατακτήσεις του, τους αγώνες του. Ασφαλώς θα είδατε κι εσείς στην τηλεόραση, κι όχι μια φορά, συνέδριο ή κομματική συγκέντρωση σε μία τεράστια αίθουσα με τουλάχιστον 5.000 θέσεις, Κινέζους να χειροκροτούν τον ηγέτη τους. Εχω την εντύπωση πάντα πως ο τηλεοπτικός φακός κρύβει έναν μαέστρο ενορχηστρωτή των συμπεριφορών των μελών. Διότι είναι πέρα από καταπληκτικό το γεγονός πως κάθε φορά εκπλήσσεσαι μπροστά σε 5.000 ανθρώπους να χειροκροτούν στον ίδιο ακριβώς ρυθμό, με τις ίδιες κινήσεις, σαν μηχανικά παιχνίδια, ξέρετε, σαν κάτι κουρδιστά αρκουδάκια που χτυπάνε παλαμάκια. Σκέφτομαι κάθε φορά που αντικρίζω αυτό το θέαμα πόσες άραγε δοκιμές, πόσες πρόβες έχουν προηγηθεί και ποια τιμωρία υφίσταται όποιος καθυστερεί στον ρυθμό, όποιου τα χέρια δεν υψώνονται φανερά στον θεατή μπροστά στο στήθος, ώστε να είναι βέβαιος ο «ενθουσιώδης» χειροκροτητής πως τον βλέπει το σύμπαν με πόση πειθαρχία εκδηλώνει τον θαυμασμό του, την κατάφασή του στα δρώμενα. Κάθε φορά, αν δω ότι σε κάποια σειρά κάποια χέρια δεν φαίνονται, είναι βέβαιο πως ο κάτοχός τους την επομένη θα βρεθεί σε φυλακή ή θα ταπεινωθεί δημόσια με εξευτελιστικές τιμωρίες.

Θα είδατε, πιστεύω, στην τηλεόραση τη φρικτή σκηνή που εγκάθετοι του καθεστώτος σηκώνουν με το ζόρι από την πρώτη σειρά, όπου η εξουσία, τον πρώην πρόεδρο της Κινεζικής Λαϊκής Δημοκρατίας κάτω από τα ειρωνικά βλέμματα του τωρινού ηγέτη. Ηλικιωμένος ο πρώην ηγέτης κυριολεκτικά σέρνεται από όργανο της τάξης σε ώρα συνεδριακής σύναξης. Σε οποιαδήποτε δυτική δημοκρατία, ακόμα κι ένας εγκληματίας που έχει καταφύγει σε στάδιο, σε συγκέντρωση ή ακόμη και σε μαζικό μέσο συγκοινωνίας, οι εντεταλμένοι να τον συλλάβουν περιμένουν να λήξει η εκδήλωση, να σταθμεύσει το όχημα για να συλλάβουν τον πολίτη που έχουν εντολή να οδηγήσουν στα όργανα εξουσίας. Κι όταν οι κανόνες αυτοί δεν τηρούνται, ξεσηκώνονται τα μέσα επικοινωνίας και καταγγέλλουν το συμβάν, έστω κι αν το πρόσωπο που αντιμετωπίζεται τόσο βάναυσα είναι κοινός εγκληματίας. Τι να τις κάνει κανείς τις θεωρητικές αναλύσεις και τις σχολαστικές παρατηρήσεις για τη λειτουργία ενός τέτοιου κράτους; Αρκούν μια τηλεοπτική μαρτυρία και μια απευθείας αλογόκριτη δημόσια εκδήλωση για να σχηματίσει κανείς μια αντικειμενική κρίση. Είχαμε ανασάνει μετά τον θάνατο του Μάο ότι νέος άνεμος λυτρωτικός θα φυσούσε στην απέραντη κινεζική ανθρωποθάλασσα.

Ημουν μέλος της επιτροπής που πριν από 30 χρόνια οργάνωνε στους Δελφούς το Φεστιβάλ Αρχαίου Δράματος που είχε κάποτε εμπνευστεί ο Σικελιανός. Η συμμετοχή θιάσων με αρχαίες τραγωδίες και κωμωδίες ήταν παγκόσμια. Ως και Εσκιμώοι είχαν παρουσιάσει «Αντιγόνη». Είχε προσκληθεί και ένας κινεζικός θίασος, κρατική σκηνή, που παρουσίασε τον «Αγαμέμνονα», το πρώτο δράμα από την τριλογία «Ορέστεια» του Αισχύλου. Στη συζήτηση που γινόταν ενώπιον του κοινού, που είχα θεωρήσει αναγκαία για έναν τέτοιο θεσμό, οι συντελεστές  μιλούσαν και απαντούσαν σε ερωτήσεις για τις αισθητικές, ιδεολογικές, πολιτικές τους προθέσεις, όπως προέκυπταν από την παράσταση. Ο σκηνοθέτης της κινέζικης παράστασης, αργότερα καλός φίλος, Λούο, μας άφησε άναυδους, λέγοντας πως στα χρόνια του Μάο ήταν με ποινή εξόντωσης η κάθε αναφορά, όχι μόνο η παρουσίαση έργου τέχνης της «καπιταλιστικής» Δύσης. Ενδεικτικά ο έξοχος εκείνος δημιουργός μας δήλωσε πως ο Κινέζος της μαοϊκής κουλτούρας τον μόνο Απόλλωνα που γνώριζε ήταν ο Apollo του αμερικανικού δορυφόρου που περιφερόταν εχθρικά στον ουρανό και της Κίνας!

Σκεφτείτε, ω φίλοι, πως στην Ελλάδα εκείνης της εποχής υπήρχαν φανατικοί οπαδοί της μαοϊκής σκέψης (!) και πρακτικής. Θυμίζω στους νεότερους πως το περίφημο Κόκκινο Βιβλιαράκι με τη Σκέψη (!) του Μάο είχε εκτοπίσει και απαγορεύσει, όχι μόνο τον Αριστοτέλη, τον Πλάτωνα, αλλά και τα πρωτότυπα έργα του Μαρξ. Υπήρχε μόνο η Σκέψη του Μάο για τον Μαρξ! Κι όμως, υπήρχαν και στη χώρα μας φανατικοί οπαδοί αυτού του σκότους. Αλλά γιατί γελάμε ή αγανακτούμε; Ενας Ζαν-Πολ Σαρτρ κυκλοφορούσε στην Ευρώπη με το Κόκκινο Βιβλιαράκι και με άρθρα ανάλυσης της Σκέψης (!) του Μάο, του γηραιού ηγέτη που έφτασε να στέλνει μηνύματα σχεδόν αθανασίας, κολυμπώντας μεσοχείμωνο στον μεγάλο ποταμό της χώρας!

Ο φίλος σκηνοθέτης Λούο στην πρεσβεία της Κίνας στο Ψυχικό με κάλεσε για ένα τσάι. Εκεί η κόρη του που για χρόνια, αφού πήρε την ελληνική ιθαγένεια, ήταν η εκπρόσωπος  της χώρας της για οποιαδήποτε ελληνοκινεζική σχέση, μου αφηγήθηκε πως στην εποχή του μαοϊκού μεσαίωνα υπήρχαν Κινέζοι που είχαν καταφύγει σε σπήλαια σε απομονωμένες περιοχές της απέραντης χώρας που επιδίδονταν στην αποστήθιση των αρχαίων ελλήνων συγγραφέων. Θυμίζω πως το ίδιο ακριβώς είχε γίνει και στον ευρωπαϊκό μεσαίωνα, όταν κατέκλυσαν την ήπειρο οι βάρβαροι λαοί εξ Ανατολών, ώσπου με τον καιρό γοητεύτηκαν και συνέχισαν τη διάδοση της αρχαίας ελληνικής και λατινικής σκέψης.

Οταν μια ομάδα ελλήνων πνευματικών ανθρώπων και ηθοποιών βρέθηκε την εποχή που ανέβαινε στην εξουσία ο Καντάφι στη Λιβύη, οι τελωνειακοί υπάλληλοι έκαναν πολλή ώρα με βοήθεια να καταλάβουν, όταν δινόταν η ιδιότητα των επισκεπτών, τι σημαίνει το επάγγελμα του ηθοποιού.

Εχω γράψει πολλά χρόνια πριν την απορία Αραβα την εποχή της κατάληψης της Ισπανίας από τους Αραβες που προσπαθούσε να αντιληφθεί, μεταφράζοντας στα αραβικά Αριστοτέλη και την «Ποιητική» του, τι σημαίνει ο όρος «μίμησις πράξεως». Η εβραϊκή παράδοση και η διείσδυσή της στον αραβικό κόσμο γνώριζαν την εντολή του Μωυσή «ου ποιήσεις σεαυτώ είδωλον ουδέ παντός ομοίωμα». Στα πρώτα χρόνια του Βυζαντίου και, κυρίως, στην περίοδο του Μεγάλου Κωνσταντίνου, οι θεατρίνοι ήταν αποσυνάγωγοι, απομακρύνονταν από τη συναγωγή. Το χριστιανικό αγιολόγιο της εποχής έχει να επιδείξει «Αγίους εκ Μίμων» που, ενώ παρίσταναν στην αγορά, «φωτίστηκαν» ξαφνικά και άρχισαν να υμνούν τον Θεό, ώστε οι χωροφύλακες της αγοράς τους αποκεφάλισαν και έτσι αγίασαν!

Παλιότερα είχα καλέσει στη χώρα μας τούρκο θεατρολόγο, ο οποίος σε διάλεξη στο Πανεπιστήμιο Αθηνών μας μίλησε για μυστικές εταιρείες δερβίσηδων που με χορευτικές, μιμητικές, συμβολικές κινήσεις και στάσεις προετοιμάζουν τους πιστούς για τη μετά θάνατον ζωή. Η Ιερά Εξέταση είχε αποσκορακίσει το θέατρο και οδηγούσε τους θεατρίνους στην πυρά. Ο τρόπος που υπογείως οι θεατρίνοι της εποχής συνέχιζαν την τέχνη τους απεικονίζεται έξοχα από τον μεγάλο σουηδό σκηνοθέτη Ινγκμαρ Μπέργκμαν στο αριστούργημά του «Εβδομη σφραγίδα».

Στην «Ιλιάδα» η Αθηνά, μεταμφιεσμένη σε ταξιδιώτη, επισκέπτεται το σπίτι του Οδυσσέα στην Ιθάκη και ο Ησαύ, μεταμφιεσμένος, ξεγελά τον τυφλό Αδάμ και κλέβει τα προνόμια του πρωτοτόκου. Ο Βελζεβούλ, μεταμφιεσμένος σε Αγγελο, παραπλάνησε τον σοφό Φάουστ και τον οδήγησε στην Αμαρτία.

«Μίμησις πράξεως σπουδαίας και τελείας»! Πράξη που σπεύδει στον σκοπό, όπου και ολοκληρώνεται.