Η αρχαιολογία των Νεάντερνταλ στην Ελλάδα

Τι δουλειά έχει μια αιχμή δόρατος 200.000 ετών σε μια μικροσκοπική νησίδα καταμεσής του Ιονίου; Και τι είδους πολιτισμός αναπτύχθηκε στη χώρα μας την εποχή εκείνη; Εντυπωσιακά ευρήματα από την εποχή των Νεάντερταλ, άγνωστα στο ευρύ κοινό, φέρνει στο φως η σκαπάνη των παλαιολιθικών αρχαιολόγων στον ελλαδικό χώρο. Η συζήτηση ανοίγει ξανά μετά την πρόσφατη απονομή του Νομπέλ Ιατρικής στον σουηδό γενετιστή Σβάντε Παίμπο για τη χαρτογράφηση του DNA των Νεάντερταλ.

«Σε μια μικρή νησίδα του Κεντρικού Ιονίου, στον Κυθρό, αποκαλύπτουμε μαρτυρίες για τη ζωή των Νεάντερνταλ» λέει στα Πρόσωπα η καθηγήτρια Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης Νένα Γαλανίδου, η οποία ηγείται της διεθνούς ομάδας που πραγματοποιεί από το 2015 ανασκαφή στο Σπήλαιο του Πάνθηρα, το οποίο βρίσκεται στη συγκεκριμένη νησίδα. «Κατά την Παλαιολιθική εποχή η κατοίκηση του Κυθρού γινόταν σε περιόδους υποχώρησης της θαλάσσιας στάθμης, όταν το σημερινό νησάκι ήταν ενωμένο με το Μεγανήσι και την ηπειρωτική Ελλάδα, ενώ οι Νεάντερταλ χρησιμοποιούσαν τη σπηλιά εναλλάξ με μια λεοπάρδαλη από την οποία πήρε και το όνομά του το σπήλαιο. Από τα ευρήματα συμπεραίνουμε πως η διατροφή τους ήταν πλούσια σε ζωικές πρωτεΐνες από ζαρκάδια, μικρά ελάφια και αγριογούρουνα. Κυνηγούσαν γύρω από λίμνες, γύρω από μικρότερους εποχικούς υγροτόπους και αλίπεδα, παραμόνευαν τα θηράματά τους από ψηλά και στόχευαν με μεγάλη ακρίβεια, κυρίως νεαρά ζώα. Κυνηγούσαν με δόρατα, στις άκρες των οποίων στερέωναν  κοφτερές σαν ξυράφι αιχμές που κατασκεύαζαν από τον ντόπιο, εξαιρετικής ποιότητας πυριτόλιθο του Ιονίου. Ως δοχεία χρησιμοποιούσαν καβούκια από χελώνες» εξηγεί.

Οι ανασκαφικές έρευνες στον Κυθρό έχουν δείξει πως στο εσωτερικό Ιόνιο υπήρχαν «τοπία συνήθειας», δηλαδή τοποθεσίες όπου παραγόταν και αναπαραγόταν η κοινωνική ζωή των Νεάντερταλ, γεγονός που διαψεύδει τη γενική αίσθηση περί «έλλειψης πολιτισμού» εκείνων των κοινωνιών.

Είναι μια διάσταση την οποία επιβεβαιώνει ο διευθυντής της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας Σπηλαιολογίας του υπουργείου Πολιτισμού, Ανδρέας Ντάρλας, ο οποίος ηγήθηκε της ελληνογαλλικής αποστολής για την ανασκαφή στο Σπήλαιο Καλαμάκια, κοντά στο Λιμένι της Μάνης. Εκεί έχουν ανακαλυφθεί τα περισσότερα κατάλοιπα Ανθρώπου του Νεάντερταλ στη χώρα μας: Πρόκειται για 14 κατάλοιπα, τα περισσότερα δόντια, που ανήκουν σε άτομα διαφόρων ηλικιών. Πέρα από αυτά, η ανασκαφή έχει δώσει πολύ μεγάλο αριθμό αρχαιολογικών καταλοίπων και δομών που μας προσφέρουν πολύτιμες μαρτυρίες για τον τρόπο ζωής, τις δραστηριότητες και το περιβάλλον αυτών των ανθρώπων στη Μάνη πριν από 100 έως 40 χιλιάδες χρόνια.

«Είναι πράγματι παρεξηγημένος ο πρόγονός μας αυτός γιατί δεν κατάφερε να τερματίσει στον μαραθώνιο της ανθρώπινης εξέλιξης» λέει η κυρία Γαλανίδου. «Μία από τις συνέπειες της αποκωδικοποίησης του DNA των Νεάντερταλ που πέτυχε ο Παίμπο είναι ότι όχι απλώς τους εξανθρωπίζει, αλλά μας καλεί να ανιχνεύσουμε την ετερότητα στον προϊστορικό κόσμο χωρίς το σύμπλεγμα ανωτερότητας των Homo sapiens. Πρόσφατες αρχαιολογικές ανακαλύψεις σε τρία σπήλαια της Ισπανίας – βραχογραφίες με αποτύπωμα παλάμης και γεωμετρικά μοτίβα – που μέχρι πρόσφατα αποδίδονταν κατ’ αποκλειστικότητα στον σύγχρονο άνθρωπο, φαίνεται πως ήταν δημιουργίες των Νεάντερταλ με σκοπό να ικανοποιήσουν αισθητικές αναζητήσεις ή ανάγκες επικοινωνίας. Από την Ισπανία προέρχονται και διάτρητα κοχύλια με ίχνη ώχρας. Επίσης, σε βάθος 300 μέτρων από την είσοδο του Σπηλαίου Μπρινικέλ στη Γαλλία, σε σημείο χωρίς φως, έχουν βρεθεί κυκλικές δομές από σταλακτίτες που δηλώνουν την ικανότητα σύλληψης γεωχωρικής διάταξης και κοινωνικής οργάνωσης. Τέλος, στο Σπήλαιο Κράπινα στην Κροατία, και αλλού, οι Νεάντερταλ στολίζονταν με νύχια από αετούς και όρνεα. Πέρα από τον συμβολισμό υπάρχει και ο ανθρωπισμός. Μελέτες στους σκελετούς τους δείχνουν πως φρόντιζαν τα ασθενή και ανήμπορα μέλη της κοινότητας. Η μέριμνα που δείχνει κάποιος για τους πληγωμένους είναι δείκτης ανθρωπιάς και γνώσης των θεραπευτικών ιδιοτήτων των φυτών, είναι δείκτης πολιτισμού εντέλει» λέει η κυρία Γαλανίδου. Και προσθέτει: «Αυτό το ουμανιστικό χαρακτηριστικό είναι σύμφυτο με τις κοινωνίες των Νεάντερταλ. Οι ομοιότητες και οι διαφορές τους από εμάς είναι κατασκευές τόσο των επιστημονικών πειθαρχιών της αρχαιολογίας και της ανθρωπολογίας που εφηύραν τον όρο “πρωτόγονος” όσο και του τρόπου που τα πορίσματα της έρευνας διαχέονται στη δημόσια σφαίρα. Σε αντίστιξη προς την επικρατούσα εικόνα, η παλαιογενετική και η αρχαιολογία μάς καλούν να εγκαταλείψουμε το παρατσούκλι “πρωτόγονος” και να τους προσεγγίσουμε ως είδος με σύνθετη γνωσιακή ικανότητα, συναισθήματα και πολιτισμό, κοντολογίς να τους φέρουμε κοντά μας».

Το Νομπέλ στον Παίμπο

Οταν στις αρχές Οκτωβρίου η Επιτροπή Νομπέλ της Σουηδικής Βασιλικής Ακαδημίας των Επιστημών ανακοίνωσε τα αποτελέσματά της, κάποιοι εξεπλάγησαν. Το Νομπέλ Ιατρικής δεν θα έφτανε στα χέρια κάποιου ερευνητή που είχε αφιερωθεί σε σοβαρές ασθένειες που μαστίζουν την ανθρωπότητα, αλλά απονεμήθηκε στον Σβάντε Παίμπο, τον σουηδό γενετιστή και διευθυντή του Τμήματος Γενετικής του Ινστιτούτου Εξελικτικής Ανθρωπολογίας του Ιδρύματος Max Planck στη Γερμανία, στον πρώτο ερευνητή παγκοσμίως που κατάφερε να αναλύσει την αλληλουχία του γονιδιώματος του Νεάντερταλ. Το έργο του ήταν «φαινομενικά αδύνατο» καθώς επεξεργάστηκε τον γενετικό κώδικα ενός εξαφανισμένου είδους ενώ ο ίδιος είχε νωρίτερα κατορθώσει ένα ακόμη σπουδαίο επίτευγμα, την ανακάλυψη ενός αγνώστου ανθρωπίνου είδους, του Ανθρώπου της Ντενίσοβα.
Ποιες πληροφορίες, όμως, χρήσιμες για τον σύγχρονο κόσμο μπορεί να προσφέρει η αποκωδικοποίηση του DNA ενός είδους που έζησε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια πριν; «Οι ανακαλύψεις του αρχαίου DNA είναι ένα ταξίδι αυτογνωσίας για τους σύγχρονους ανθρώπους» επισημαίνει η Νένα Γαλανίδου. «Είμαστε το μοναδικό πρωτεύον θηλαστικό που εξαπλώθηκε σε όλα τα γεωγραφικά μήκη και πλάτη της Γης τροποποιώντας το περιβάλλον της και έχουμε βάλει πλώρη για άλλους μακρινούς πλανήτες όπως ο Αρης. Πέρα από την ιστορική αξία της αποκωδικοποίησης του DNA των Νεάντερταλ, η έρευνα του Παίμπο και της ομάδας του αποτελεί τη βάση για να κατανοηθούν μια σειρά ανθρώπινες αρρώστιες, πάντα μέσα από μια συγκριτική μελέτη. Αλλωστε, η έρευνα του νομπελίστα άνοιξε τις πύλες για να κατανοήσουμε ότι στην Παλαιολιθική Εποχή οι Νεάντερταλ και εμείς μπορούσαμε να αναπαραχθούμε, με αποτέλεσμα σήμερα οι μη αφρικανικοί πληθυσμοί να κουβαλάμε τη γενετική τους κληρονομιά. Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει 1%-2% γονίδια Νεάντερταλ».
Μετά από αυτή την εξέλιξη, οι δύο διακεκριμένοι αρχαιολόγοι της Παλαιολιθικής περιόδου που μιλούν στα Πρόσωπα θεωρούν πως η απονομή του Νομπέλ Ιατρικής μπορεί να αποτελέσει αφορμή για την ανάδειξη ενός άγνωστου σε πολλούς κεφαλαίου της Ιστορίας του κόσμου μας.

«Η απονομή του βραβείου Νομπέλ μπορεί, και ελπίζω, να δώσει ώθηση, τόσο διεθνώς όσο και κυρίως στη χώρα μας, στην παλαιολιθική αρχαιολογία, τον κλάδο της αρχαιολογικής επιστήμης που μελετά την Παλαιολιθική Εποχή, κατά την οποία έζησε ο Ανθρωπος του Νεάντερταλ. Αλλωστε η παλαιολιθική αρχαιολογία είναι η μήτρα που παράγει το υλικό για την ανάλυση του DNA» λέει ο Ανδρέας Ντάρλας. «Βέβαια η Παλαιολιθική Εποχή διαρκεί πολύ περισσότερο από όσο η παρουσία του συγκεκριμένου ανθρώπινου είδους. Αρχίζει με την εμφάνιση του ανθρώπου ως έμφρονος όντος πριν από σχεδόν τρία εκατομμύρια χρόνια, όταν αυτός κατασκεύασε τα πρώτα λίθινα εργαλεία, απόδειξη της δημιουργικής του σκέψης, και τελειώνει πριν από 12.000 χρόνια περίπου, με το πέρασμά του στο παραγωγικό στάδιο. Ολο αυτό το εκπληκτικά μεγάλο χρονικό διάστημα, που αντιπροσωπεύει σχεδόν το 99,6% της παρουσίας του ανθρώπου πάνω στη Γη, υπήρξε ένας σκληρός και συνεχής αγώνας για να επιβιώσει και να επιβληθεί στο περιβάλλον του. Ολο αυτό το διάστημα, κατά το οποίο ο άνθρωπος ζούσε ως κυνηγός-τροφοσυλλέκτης, αποτελεί τη μακρά περίοδο επώασης των μετέπειτα λαμπρών σταδίων του πολιτισμού του» επισημαίνει ο κ. Ντάρλας. «Παρ’ όλα αυτά, δυστυχώς, η μακρότατη αυτή περίοδος της ανθρωπότητας είναι σχεδόν άγνωστη στη χώρα μας, αφού στα σχολικά βιβλία – σε όσα αναφέρεται – εξαντλείται σε λίγες εισαγωγικές σελίδες. Ας ελπίσουμε, λοιπόν, ότι ένα τόσο σημαντικό γεγονός, όπως η απονομή του βραβείου Νομπέλ, θα δώσει ισχυρή ώθηση και θα κινήσει το ενδιαφέρον γι’ αυτήν, όχι μόνο εκ μέρους του ευρέος κοινού, αλλά πρωτίστως της ίδιας της αρχαιολογικής κοινότητας στη χώρα μας».