«Τα κόμικς είναι αυτοδύναμη τέχνη, {LF}όχι πάρεργο»

Αν μιλήσουμε από την αρχή για «τάση», προκαταβάλλουμε ίσως τους ίδιους τους δημιουργούς. Αλλά μέσα στην τελευταία δεκαετία ολοένα και περισσότεροι τίτλοι περνούν το όριο της κλασικής πεζογραφικής φόρμας για να «επανασυστηθούν» ως κόμικ, graphic novel ή μεικτό είδος. Αν έπρεπε να δώσουμε ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα – χωρίς διάθεση αξιολόγησης, προφανώς -, ορισμένοι τίτλοι θα μπορούσαν να αποτυπώσουν την εικόνα: το «Παραρλάμα και άλλες ιστορίες» του Δημοσθένη Βουτυρά (2011) και η «Μεγάλη Βδομάδα του πρεζάκη» (2015) του Μ. Καραγάτση, από τους Δημήτρη Βανέλλη – Θανάση Πέτρου και τις εκδ. Τόπος, ο «Ερωτόκριτος» του Βιτσέντζου Κορνάρου από τους Γιώργο Γούση, Γιάννη Ράγκο, Δημοσθένη Παπαμάρκο (Polaris, 2016), η «Κερένια κούκλα» του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου των Ηλία Κατιρτζιγιανόγλου – Γιώργου Τσιαμάντα (Comicdom Press, 2017), η «Πάπισσα Ιωάννα» του Εμμανουήλ Ροΐδη από τον Δημήτρη Χαντζόπουλο (Athens Review of Books, 2018) αλλά και τον Λευτέρη Παπαθανάση (ΚΨΜ, 2015), ο «Ζητιάνος» του Ανδρέα Καρκαβίτσα από τον Cob Kanellos (Polaris, 2019).

Την εικόνα αυτή προσπαθεί να σκιαγραφήσει η ημερίδα που διοργανώνει το Comicdom, σε συνεργασία με την Ελληνοαμερικανική Ενωση στις 5 Νοεμβρίου: την εξέλιξη της τέχνης των comics σε σχέση με τη λογοτεχνία μέσα από την καταγραφή των σημαντικών ελληνικών και διεθνών τίτλων. Εκτός άλλων, στην ημερίδα συμμετέχουν οι: Τάσος Αποστολίδης, από τους πρώτους διδάξαντες με τις κωμωδίες του Αριστοφάνη, Εύη Σαμπανίκου, καθηγήτρια στο Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου), Παναγιώτα Καρβούνη, αρχαιολόγος, Περικλής Κουλιφέτης, δημιουργός comics, Μαρία-Ολια Ντακογιάννη, αρχαιολόγος-μουσειολόγος, Εισήγηση: Γιάννης Κουκουλάς (ιστορικός Τέχνης, μεταδιδακτορικός ερευνητής και διδάσκων ΑΣΚΤ), οι κομίστες Δημήτρης Βανέλλης, Θανάσης Πέτρου, Γεωργία Ζάχαρη, Στέλλα Στεργίου, Ηλίας Κατιρτζιγιανόγλου, οι εκδότες Γιώργος Ζαρρής (Polaris) και Λεωκράτης Ανεμοδουράς («Μικρός Ηρως»), οι δημοσιογράφοι Γιάννης Παπαδόπουλος («The Books’ Journal», «Athens Voice»), Θωμάς Παπαδημητρόπουλος (αρχισυντάκτης Comicdom.gr).

Στα διαφορετικά πάνελ συμμετέχει επίσης ο Αντώνης Νικολόπουλος ή Soloup, δρ του Τμήματος Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου και δημιουργός του πολύπτυχου graphic novel «Αϊβαλί» (Κέδρος, 2014), το οποίο κυκλοφόρησε φέτος ως επετειακή έκδοση. Απευθυνθήκαμε στον Soloup για τις τάσεις στη διασκευή λογοτεχνικών έργων, με δεδομένο ότι αυτή την περίοδο ετοιμάζει τον «Ζορμπά» του Νίκου Καζαντζάκη, στη νέα σειρά των εκδ. Διόπτρα. Από εκεί αναμένουμε, άλλωστε, και τον «Καπετάν Μιχάλη» από τον Παναγιώτη Πανταζή (Pan Pan), σε συνεργασία με τον Γιώργο Γούση.

Πότε εντοπίζεται χρονικά η «τάση»
για διασκευές λογοτεχνικών κειμένων;

Σίγουρα την αρχή την έκαναν τα «Κλασσικά Εικονογραφημένα» κυρίως με μεταφρασμένους τίτλους. Αν όμως μιλάμε για τη σύγχρονη ελληνική παραγωγή, ανατρέχοντας στον εκτενή κατάλογο εκδόσεων που βρίσκεται στα «Ελληνικά Κόμικς» (Τόπος 2012) προκύπτουν τα εξής: την πρώτη διασκευή – τουλάχιστον με την ευρύτερη έννοια του λογοτεχνικού κειμένου – τη συναντούμε το 1983 με τις «Κωμωδίες του Αριστοφάνη» (ΑΣΕ) των Αποστολίδη, Ακοκαλίδη. Στη συνέχεια το 1989 έχουμε τον «Ανθρωπόλυκο» (σε αυτοέκδοση δική μου) πάνω στο διήγημα του Μπορίς Βιαν «Le loup garou», ενώ ακολουθεί το κόμικς του Πέτρου Ζερβού «Οι ξανθιές το γλεντάνε» (Εκδόσεις του Ρόδου, 1991) βασισμένο σε μικρά διηγήματα του Σωτήρη Κακίση. Κλασικό ελληνικό λογοτεχνικό έργο μεταφέρει για πρώτη φορά η Ντόρα Τσαρούχα το 1995 με τη «Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη, στην Aura της Θεσσαλονίκης. Ολοένα όμως και πιο συχνά συναντούμε μεταφορές έργων ελλήνων λογοτεχνών σε κόμικς μετά το 2011 όπου εμφανίζεται η συλλογή διηγημάτων του Δημοσθένη Βουτυρά «Παραρλάμα» (Τόπος, 2011) από τους Δημήτρη Βανέλλη και Θανάση Πέτρου. Μεταφορές σε κόμικς όμως που καθόλου σπάνια αυτοπροσδιορίζονται με τη φόρμα graphic novels, προσπαθώντας ίσως να διώξουν από πάνω τους τη ρετσινιά των ευτελών «μικιμάου».

Το κοινό στο οποίο απευθύνονται οι μεταφορές είναι κατά κύριο λόγο το νεανικό; Αυτό έχει κανείς υπόψη του όταν ξεκινά;

Οι μεταγραφές λογοτεχνικών έργων σε κόμικς γίνονται περισσότερο δημοφιλείς κυρίως από γονείς και εκπαιδευτικούς που θεωρούν πως κάτι τέτοιο αποτελεί έναν έμμεσο τρόπο οι νέοι να γνωρίσουν συγγραφείς που δύσκολα θα προσέγγιζαν σήμερα από μόνοι τους. Αυτό σίγουρα ισχύει σε κάποιον βαθμό και αναπόφευκτα επηρεάζει εκδότες και δημιουργούς στις επιλογές τους. Στην υπερβολή του όμως κάτι τέτοιο καταλήγει να υποτιμά τις πραγματικές αφηγηματικές δυνατότητες των κόμικς που έχουν ως αυτοδύναμη τέχνη, παροπλίζοντάς τα ως πάρεργο.

Αν υπάρχουν ομοιότητες και διαφορές στη μεταφορά έργων από την ελληνική και παγκόσμια λογοτεχνία, ποιες είναι αυτές;

Δεν υπάρχει κάποια ουσιαστική τεχνική διαφορά στη μεταφορά ξένων ή ελληνικών λογοτεχνικών κειμένων. Σίγουρα όμως τα ελληνικά κείμενα είναι περισσότερο γνωστά στο ευρύτερο κοινό. Ετσι πολλές φορές χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή ώστε να μην πέσεις σε ευκολίες ή και φορτίσεις που συνοδεύουν κάποια έργα. Αυτό συνέβη με τον Βενέζη και τον Κόντογλου στο «Αϊβαλί» (Κέδρος, 2014), αυτό προσπαθώ να κάνω και τώρα με τον «Ζορμπά» του Καζαντζάκη που δουλεύω αυτόν τον καιρό σε συνεργασία με τις εκδόσεις Διόπτρα.