Ακτιβισμός εναντίον έργων τέχνης

Το πρόσφατο περιστατικό αφορούσε δύο γερμανούς ακτιβιστές, που πέταξαν πουρέ πατάτας προς τον πίνακα «Θημωνιές» του Κλοντ Μονέ στο Μουσείο Barberini του Πότσνταμ. Σύμφωνα με τον «Guardian», εκπρόσωπος του μουσείου δήλωσε ότι ο πίνακας ήταν προστατευμένος από γυαλί και δεν φαίνεται να έχει υποστεί ζημιά. Η κίνηση έρχεται λίγες ημέρες αφότου οικολόγοι πέταξαν ντοματόσουπα στα «Ηλιοτρόπια» του Βίνσεντ Βαν Γκογκ, στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου, πίνακα επίσης προστατευμένο. Απευθυνθήκαμε σε έναν θεωρητικό της τέχνης και έναν εκπρόσωπο της Greenpeace για τους συμβολισμούς και τις αντιδράσεις που προκαλούν παρόμοιες ενέργειες.

«Δεν είναι όλα τα έργα της ίδιας εμβέλειας»

Του Θανάση Μουτσόπουλου

Μέσα σε λίγες μέρες, δυο απανωτοί βανδαλισμοί σε σημαντικά έργα ζωγραφικής κατέκλυσαν τα μέσα. Ιδεολογικοποιημένοι βανδαλισμοί κατά έργων τέχνης ασφαλώς προϋπήρχαν. Το πιο σημαντικό όμως, ίσως, είναι ο βαθμός κατά τον οποίον εντάθηκαν στη σύγχρονη εποχή και αποτελούν πλέον μια γενικευμένη και επαναλαμβανόμενη παρουσία στη συζήτηση για τη σύγχρονη τέχνη. Το 1986, ένας άλλος καλλιτέχνης έκοψε σε κομμάτια τον αφηρημένο καμβά του Barnett Newman «Ποιος φοβάται το κόκκινο, το κίτρινο και το μπλε III» (επίσης στο Μουσείο Stejdeljk). Το 1994 στη Serpentine Gallery του Λονδίνου ένας βάνδαλος έριξε μαύρο μελάνι στο ενυδρείο με το τεμαχισμένο πρόβατο του βρετανού καλλιτέχνη Damien Hirst. To 1995 o κινέζος (μετέπειτα) σουπερστάρ καλλιτέχνης Ai Weiwei έσπασε ένα πολύτιμο παλαιό κινεζικό βάζο της Δυναστείας των Χαν, ως καλλιτεχνική πράξη. Το 1997, ο Alexander Brener ζωγράφισε ένα σύμβολο δολαρίου με πράσινο σπρέι πάνω στο αρχετυπικό έργο του Kazimir Malevich, που βρισκόταν στο Μουσείο Stedelijk του Αμστερνταμ. Το 2006 ο καλλιτέχνης Pierre Pinoncelli κατέστρεψε το αντίτυπο του Ουρητήρα του Marcel Duchamp που βρισκόταν στο Κέντρο Πομπιντού στο Παρίσι μ’ ένα σφυρί. Ηδη όμως πριν από την επίθεση του Pinoncelli, εδώ στην Αθήνα, είχαμε μια περίπτωση καλλιτεχνικού βανδαλισμού από ένα άτομο που δεν δήλωνε καλλιτέχνης, κάθε άλλο. Κατά την έκθεση Outlook που εκτυλίχθηκε κατά τη διάρκεια της Πολιτισμικής Ολυμπιάδας, το 2003 μία 37χρονη γυναίκα αγνώστων λοιπών στοιχείων επιτέθηκε σε φωτογραφικό έργο του Θανάση Τότσικα, που απεικόνιζε τον ίδιο να συνουσιάζεται με καρπούζι. Εφόσον η καταστροφή ήταν επί μιας ψηφιακής εκτύπωσης, ουσιαστικά δεν συνιστά πραγματική καταστροφή (κάτι που ισχύει μάλλον και για τους πρόσφατους καλλιτεχνικούς βανδαλισμούς) και, ουσιαστικά, απλώς τονώνει μια μιντιακή συζήτηση. Η οποία παραμένει: πόσο νομιμοποιείται η καταστροφή έργων τέχνης; Νομίζω ότι θα βιαστούμε να δώσουμε μια αρνητική απάντηση. Εύκολα θα αντιδράσουμε στην καταστροφή των βουδιστικών γλυπτών στην πόλη Μπάμιαν στο Αφγανιστάν κατά τη διάρκεια της πρώτης διακυβέρνησης των Ταλιμπάν αλλά όχι απαραίτητα με την καθαίρεση του αγάλματος του Σαντάμ Χουσεΐν αμέσως μετά την αμερικανική εισβολή. Εργα τέχνης και τα δύο. Μα, θα μου πείτε, δεν είναι έργα τέχνης της ίδιας εμβέλειας. Σωστά.

Ο Θανάσης Μουτσόπουλος διδάσκει Ιστορία της Τέχνης και Θεωρία του Πολιτισμού στο Πολυτεχνείο Κρήτης.

«Ρίσκο να αποξενωθείς απ’ το ακροατήριό σου»

Του Δημήτρη Ιμπραήμ

Για να διατυπώσουμε μια κρίση επάνω σε οποιοδήποτε γεγονός, καλό είναι να το δούμε σφαιρικά. Ας προσπαθήσουμε, λοιπόν, να διαφωτίσουμε μερικές πτυχές σε σχέση με τους ακτιβιστές που πήραν μέρος: Καταρχάς, έδρασαν επωνύμως και είχαν αξιολογήσει το ρίσκο που έπαιρναν – δεν είχαν πρόθεση να προκαλέσουν ζημιά στο έργο, είχαν πρόθεση να αναδείξουν ένα μήνυμα. Το μήνυμα αφορούσε το μείζον θέμα της δράσης για το κλίμα. Με κυνικούς όρους, το πέτυχαν· σήμερα μιλάμε όλοι για το κλίμα με αφορμή το συγκεκριμένο γεγονός. Και μάλιστα, όταν πριν από λίγες μήνες, στις ΗΠΑ, ένας άλλος ακτιβιστής πυρπολήθηκε – και τελικά πέθανε – διαμαρτυρόμενος για την κλιματική αλλαγή, χωρίς αυτή η ακραία του πράξη να λάβει καμία διάσταση. Ειδικά σήμερα, λόγω της ενεργειακής κρίσης, είναι πολύ δύσκολο να μιλήσεις για το κλίμα. Το ερώτημα, όμως, είναι, αν αυτή η δράση προχωρήσει και τέτοιου είδους διαμαρτυρίες πολλαπλασιαστούν, θα έχουν το επιθυμητό αποτέλεσμα; Προσωπικά αμφιβάλλω. Επίσης, ένα σημαντικό ζήτημα που πρέπει να σκεφτούμε είναι το κοινό στο οποίο απευθύνεται η συγκεκριμένη ενέργεια. Είναι ένα κοινό  που είτε δεν γνωρίζει είτε δεν είναι πεισμένο για την κλιματική αλλαγή και εμείς θέλουμε να το προσεγγίσουμε και να το ευαισθητοποιήσουμε. Θεωρώ πως τέτοιου είδους δράσεις εμπεριέχουν το ρίσκο να σε αποξενώσουν, τελικά, από το ακροατήριό σου.

Ο Δημήτρης Ιμπραήμ είναι υπεύθυνος Στρατηγικής για το Κλίμα και την Ενέργεια στη διεθνή Greenpeace