Ενα αρχιτεκτονικό παλίμψηστο που επικυρώνει την προσφυγική παρουσία

Ενας ιστορικός ξεριζωμός ήταν ο απόηχος της Μικρασιατικής Εκστρατείας, μιας Μεγάλης Ιδέας που «ενταφιάστηκε» με την καταστροφή της Σμύρνης τον Σεπτέμβρη του 1922. Το ελληνικό κράτος απροετοίμαστο και με πενιχρά μέσα κλήθηκε να εξασφαλίσει στο αθρόο κύμα προσφύγων περίθαλψη, στέγαση και οικονομική ενίσχυση.

Η έλλειψη υποδομών και ανταλλάξιμων οικιών, ο μεγάλος αριθμός των προσφύγων, η κακή οικονομική κατάσταση του κράτους και οι προστριβές με τους γηγενείς καθυστερούσαν το έργο του Ταμείου Περιθάλψεως Προσφύγων για την αστική τους αποκατάσταση. Αρχικά οι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν σε δημόσια κτίρια, σε πρόχειρες κατασκευές ή δημιούργησαν παραγκουπόλεις γύρω από τους προσφυγικούς συνοικισμούς. Στην Αθήνα, η αναζήτηση στέγης επικεντρώθηκε σε περιοχές με ευκόλως απαλλοτριώσιμα εδάφη αναδιαμορφώνοντας την τοπογραφία της πόλης. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα των Αμπελοκήπων, μιας περιοχής η οποία πριν από την έλευση των προσφύγων αποτελούσε βοσκοτόπι και διέθετε αρκετούς αμπελώνες.

Οι Αμπελόκηποι λοιπόν θα κατοικηθούν σε μεγάλο μέρος τους και θα βιώσουν μια πολεοδομική αναγέννηση. Ανάμεσα στους συνοικισμούς που δημιούργησαν οι πρόσφυγες ήταν αυτός της Νέας Ανατολής, ο οποίος περιλαμβάνει το τετράγωνο μεταξύ των λεωφόρου Αλεξάνδρας – Πανόρμου – Αμπελακίων – Δημητσάνας, και ο Συνοικισμός Πανόρμου, που έφτανε ως το Γηροκομείο, ο οποίος είχε τη μορφή ενός πρόχειρου καταυλισμού και αποτελούσε μια προσπάθεια αυθαίρετης αυτοστέγασης. Ωστόσο, ο πιο γνωστός και πολυτάραχος συνοικισμός βρισκόταν στην περιοχή Περιβόλα επί της λεωφόρου Αλεξάνδρας, ο μετέπειτα Συνοικισμός Ναυάρχου Κουντουριώτη. Ο υπαίθριος χώρος δίπλα από τη λεωφόρο Αλεξάνδρας είχε παραχωρηθεί στη νεοσύστατη ομάδα του Παναθηναϊκού για την κατασκευή γηπέδου, επομένως υπήρχαν καθημερινές συγκρούσεις για τη διεκδίκηση του χώρου. Η διευθέτηση του ζητήματος όριζε ότι τα «Κουντουριώτικα» θα μετακινούνταν απέναντι από τον χώρο του γηπέδου και έτσι άρχισαν να χτίζονται τα πρώτα σπίτια.

Ωστόσο, η εικόνα της λεωφόρου Αλεξάνδρας αλλάζει ριζικά με την κατασκευή των πολυώροφων πολυκατοικιών, λιτών και φονξιοναλιστικών, ένας ύμνος στη μεσοπολεμική μοντερνιστική αρχιτεκτονική τύπου Bauhaus. Το συγκρότημα των 8 πολυκατοικιών το οποίο ανεγέρθηκε στο διάστημα 1933-1936 από τους Κίμωνα Λάσκαρη και Δημήτρη Κυριακού αποτέλεσε μια από τις προσπάθειες επίλυσης του στεγαστικού ζητήματος παρέχοντας μόνιμη εγκατάσταση σε πάνω από 228 οικογένειες, οι οποίες απέκτησαν τα διαμερίσματα από το υπουργείο Πρόνοιας μέσω παραχώρησης έναντι ορισμένου ποσού.

Τα Προσφυγικά της Αλεξάνδρας ενσαρκώνουν τον ρόλο της «ζωντανής» σύγχρονης ιστορίας, καθώς η εξωτερική τους όψη με τα σημάδια από τις βρετανικές σφαίρες αποτελεί μάρτυρα των συγκρούσεων των Δεκεμβριανών του 1944. Με τη σταδιακή τους ενσωμάτωση στον κοινωνικό ιστό, πολλοί πρόσφυγες μετεγκαταστάθηκαν σε άλλες περιοχές με αποτέλεσμα μεγάλο μέρος των κτιρίων να εγκαταλείπεται. Πιο συγκεκριμένα, σήμερα από τα 228 σπίτια κατοικούνται μόνο τα 53.

Οι περισσότερες από τις μελέτες για την αξιοποίηση των λεγόμενων Προσφυγικών και την ευρύτερη ανάπλαση του χώρου προέβλεπαν την κατεδάφισή τους έως το 2009, όταν το ΚΑΣ μαζί με το Συμβούλιο Νεότερων Μνημείων χαρακτήρισε το κτιριακό συγκρότημα ως μνημείο. Το 2019 εγκρίθηκε μελέτη, η οποία μένει να υλοποιηθεί, για τη μορφολογική αποκατάσταση των πολυκατοικιών και τη χρήση τους ως κοινωνικών κατοικιών για αστέγους ή ξενώνων για τους συνοδούς ασθενών από τον Αγιο Σάββα καθώς και ως  χώρου για την έκθεση Μικρασιατικής Μνήμης.

Η εικόνα εγκατάλειψης η οποία χαρακτηρίζει αυτό το τοπόσημο δεν επιτρέπει ούτε την ψηφιακή αποτύπωση του «μνημείου» για την ακριβή διάσωσή του. Είναι επιτακτική η ανάγκη ανάπλασης των προσφυγικών πολυκατοικιών καθώς αποτελούν έναν χώρο μνήμης με τον οποίο οι Αθηναίοι έρχονται σε καθημερινή επαφή. Αποτελεί έναν χώρο ιστορικής σημασίας, ένα αρχιτεκτονικό παλίμψηστο, και επικυρώνει την πάντα επίκαιρη προσφυγική παρουσία που διέπει την ελληνική κοινωνία.

Η Βασιλική Τζαμαλή είναι αρχαιολόγος