Θησαυροί στη «δεύτερη γραμμή» της λογοτεχνίας

Η παγκόσμια ιστορία της λογοτεχνίας διαθέτει κομβικά σημεία – άλλοτε είναι έργα, άλλοτε συγγραφείς. Αλλά ως ιστορία δεν μπορεί να έχει μόνο κόμβους, μα και πορείες – τάσεις, επιστροφές, ανασχέσεις, αδιέξοδα, ανοίγματα. Λένε πως ο χρόνος είναι εκείνος που τελικά καθορίζει την αξία ενός λογοτεχνικού έργου και το ταλέντο ενός δημιουργού. Ο χρόνος που ακολουθεί τη στιγμή της κυκλοφορίας του έργου.

Μια πολύ πρόχειρη ματιά στους συγγραφείς που έχουν τιμηθεί με Νομπέλ να αποδεικνύει, άραγε, αυτή τη σκέψη; Ο γάλλος ποιητής Σιλί Πριντόμ ήταν ο πρώτος που τιμήθηκε με το βραβείο, το 1901. Ποιητής – ελάχιστοι από εμάς έχουν διαβάσει έστω και ένα δικό ποίημα. Κι όμως την εποχή του αναγνωριζόταν ως μεγάλος. Η νορβηγίδα μυθιστοριογράφος Σίγκριντ Ούντσετ τιμήθηκε με το βραβείο το 1928. Τα έργα της διαβάστηκαν στην εποχή της και η ίδια είχε σημαντική αντιναζιστική δράση. Σήμερα, παραμένει άγνωστη. Δεν συμβαίνει κάτι παρόμοιο με πολλούς άλλους συγγραφείς – τον Χάμσουν, τον Μαν, τον Πιραντέλλο, τον Φώκνερ ή τον Ελιοτ; Σημαντικότεροι οι δεύτεροι από τους πρώτους ή μήπως κάποιοι άλλοι λόγοι έχουν επέμβει στη διαμόρφωση και το ποσοστό αθανασίας;

Δύσκολη η όποια απάντηση κι άλλωστε ας μην ξεχνάμε πως πολύ συχνά συγγραφείς που μετά τον θάνατό τους λησμονήθηκαν, μετά από κάποια χρόνια, ανακαλύφθηκαν και «λατρεύτηκαν» από τις νεότερες γενιές. Σε κάθε περίπτωση, ζούμε πλέον σε μια εποχή πληθώρας εκδόσεων και νέων συγγραφέων και είναι λογικό – όσο και τραγικό ή συχνά απλώς άδικο – το νέο να παραμερίζει το παλαιό. Αλλά τα έργα γραφτήκανε και για κάποια χρόνια επηρέασαν άλλους συγγραφείς, διαμόρφωσαν τα κριτήρια των αναγνωστών. Συμμετείχαν στην Ιστορία της Λογοτεχνίας.

Κάτω από μια τέτοια λογική, η κυκλοφορία ενός μικρού τόμου διηγημάτων παλιών βιεννέζων συγγραφέων από τις Εκδόσεις της Οδού Πανός, έχει το δικό της ενδιαφέρον καθώς μας συστήνει, μάλλον μάς δίνει μια γεύση, του τρόπου γραφής συγγραφέων που έζησαν και έγραψαν στην Αυστρία τον 19ο και τον 20ό αιώνα.  Του τρόπου γραφής ή πιο σωστά των κοινωνικών ηθών και συγγραφικών ανησυχιών που επικρατούσαν σε μια από τις μεγάλες πρωτεύουσες της Ευρώπης στα χρόνια της παντοδυναμίας της. Τελικά στην Ιστορία μυείσαι και μέσα από τις ιστορίες.

Η επιλογή και η μετάφραση έχει γίνει από τον Β. Χ. Παλιγγίνη (1937-2020), βασικό συνεργάτη των Εκδόσεων της Οδού Πανός, ιδιαίτερο γνώστη των λογοτεχνικών και φιλοσοφικών ρευμάτων των γερμανόφωνων χωρών. Η επιλογή και μετάφραση αυτών των διηγημάτων ήταν η τελευταία του πρόταση προς τον εκδότη και αυτό μας κάνει να πιστεύουμε πως η ανάγνωση μας προσφέρει μια χαρακτηριστική ποικιλία των λογοτεχνικών τάσεων που κυριάρχησαν στη γερμανική γλώσσα πριν από έναν και περισσότερο αιώνα.

Τα διηγήματα

Το πρώτο διήγημα – «Περπάτημα στις κατακόμβες» – έχει την υπογραφή του Adalbert Stifter (1805-1868), ενός αυστριακού συγγραφέα, ποιητή, ζωγράφου και παιδαγωγού. Ηταν ιδιαίτερα δημοφιλής στο γερμανικό κοινό για τις ζωντανές περιγραφές του – κυρίως τόπων. Και το συγκεκριμένο κείμενο το αποδεικνύει καθώς ο αφηγητής μάς ξεναγεί στις κατακόμβες του Αγίου Στεφάνου στη Βιέννη και παράλληλα με τις ολοζώντανες περιγραφές του, καταθέτει και κάποιους ουσιαστικούς προβληματισμούς πάνω στη θνητότητα του ανθρώπου από τη μια και την υπεροψία του από την άλλη.

Ο Franz Grillparzer (1791-1872), που ακολουθεί με το διήγημα «Ο φτωχός οργανοπαίχτης», ήταν αυστριακός ποιητής και θεατρικός συγγραφέας. Διακρινόταν από μία προδιάθεση προς την κατήφεια και τη μελαγχολία, που επηρέασε το έργο του. Στο γράψιμό του συνδυάζονται ο ιδεαλισμός και ο ρομαντισμός· οι ήρωές του ταλαντεύονται ανάμεσα στο πάθος για τη ζωή και στην έφεση προς την ψυχική ηρεμία. Εδώ αυτά τα στοιχεία – ιδεαλισμός και ρομαντισμός – βρίσκουν την απόλυτη έκφρασή τους και συνταιριάζονται στην εξομολόγηση ενός πλανόδιου οργανοπαίχτη που η αγάπη του για την ίδια την έννοια της μουσικής τον οδηγεί στην απόλυτη εξαθλίωση αλλά και στην απόλυτη αρμονία με τις αρχές του.

Ακολουθεί ο Rainer-Maria Rilke (1875-1926) – ίσως ο πιο γνωστός από τους ανθολογούμενους. Φημισμένος λυρικός ποιητής και πεζογράφος του 20ού αιώνα. Οι εικόνες του εστιάζονται στη δυσκολία της κοινωνίας σε μια εποχή δυσπιστίας, μοναξιάς, και βαθιάς ανησυχίας – θέματα που τον τοποθετούν ως ποιητή με εξέχουσα θέση μεταξύ της παραδοσιακής και νεότερης ποίησης. Το κείμενο που τον εκπροσωπεί είναι από τα πλέον σύντομα και διαθέτει μια αρκούντως  σύγχρονη δομή, καθώς περιγράφεται η μοναξιά του αληθινού καλλιτέχνη που ζει ανάμεσα σε ανθρώπους που χρησιμοποιούν την Τέχνη τους για κοινωνικές συναναστροφές.

Ο Ferdinand von Saar (1833-1906), που υπογράφει το διήγημα με τίτλο «Η βιολίστρια», ήταν κι αυτός αυστριακός πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας και ποιητής. Θεωρείται ως ένας από τους σημαντικότερους ρεαλιστές αφηγητές στην αυστριακή λογοτεχνία στα τέλη του 19ου αιώνα. Τα έργα του χαρακτηρίζονται από ανθρωπιστικό ήθος και κοινωνική κριτική. Από τα άλλα διηγήματα της συλλογής, το δικό του είναι εκείνο που έχει τα περισσότερα στοιχεία μιας νουβέλας. Με διακριτικότητα ο αφηγητής παρακολουθεί το κατρακύλισμα μιας νέας γυναίκας με ταλέντο βιολίστριας, που αυτοκαταστρέφεται προσδεμένη πάντα σε μια κυριαρχική ανδρική παρουσία δίπλα της. Ενας πρώιμος φεμινισμός το χαρακτηρίζει, που όμως παραμένει πάντα ιδωμένος από την ανδρική ματιά του τέλους του 19ου αιώνα.

Ο Franz Viktor Werfel (1890-1945) ήταν εβραίος αυστρο-βοημιανός μυθιστορηματογράφος, θεατρικός συγγραφέας και ποιητής. Ιδιαίτερα αναγνωρισμένος και στην Ευρώπη. Θεωρείται ένας από τους σπουδαιότερους εκφραστές της γερμανικής και αυστριακής λογοτεχνίας. Το διήγημά του «Ο θάνατος του μικροαστού» είναι ίσως το πλέον κοντά σε μια συνύπαρξη κλασικής θυσίας και νεωτεριστικής κριτικής της μικροαστικής τάξης. Ο κεντρικός ήρωας, ένα μόνιμο θύμα των πολιτικών αλλαγών και της γραφειοκρατίας, θα καταφέρει να επιτελέσει τη μέγιστη ανατροπή της ζωής του με τον ίδιο τον θάνατό του. Πέρα από τον ενδιαφέροντα τρόπο με τον οποίον χαρακτηρίζεται ο πρωταγωνιστής, ο αναγνώστης δεν μπορεί παρά να θαυμάσει και την τεχνική με την οποία σκιαγραφούνται και οι άλλοι ήρωες του δράματος.

Ο Alfred Polgar (1873-1955) ήταν αυστριακός αρθρογράφος, κριτικός θεάτρου, συγγραφέας και περιστασιακά μεταφραστής και σεναριογράφος. Ιδιαίτερα τιμημένος στη χώρα του όσο ζούσε. Κι αυτό άνετα το δικαιολογεί και το σύντομο διήγημά του με τίτλο «Στον τηλεφωνικό θάλαμο». Με γραφή κοφτή, αγχωμένη και με μια κινηματογραφική άποψη αφήγησης, μας παρουσιάζει την τραγική εκπομπή ενός σήματος κινδύνου ατόμου που πεθαίνει μέσα στο κρύο, μέσα στο κέντρο μιας πρωτεύουσας, μέσα στην καρδιά μιας ευημερούσας κοινωνίας. Τηρουμένων των αναλογιών μια εκδοχή της ιστορίας του κοριτσιού με τα σπίρτα.

Ο Georg Trakl (1887-1914) ήταν αυστριακός εξπρεσιονιστής ποιητής. Μια τάση φυγής, μια σχεδόν αναρχική διάθεση δεν του επέτρεψαν να ενταχθεί σε μια τακτοποιημένη ζωή μέσα στην αυστηρή αστική κοινωνία. Θα πεθάνει από μεγάλη χρήση κοκαΐνης σε ηλικία 27 χρονών. Αυτή την άναρχη ζωή, αυτό το άδικο τέλος καταγράφει – προφητικά; – και το διήγημα «Αποκάλυψη και όλεθρος». Γραφή δίχως έλεγχο, ασθμαίνουσα, παραπαίουσα, αδιάφορη για την όποια λογική συνέπεια, καταθέτει με τον δικό της τρόπο ακριβώς αυτό που και ο ίδιος ο συγγραφέας ήταν – τη μη ένταξη στο όποιο είδος. Η αποκάλυψη και ο όλεθρος μια δίδυμη σχέση καταστροφής.

Μετά την ολοκλήρωση της ανάγνωσης όλων των διηγημάτων και πέρα από την απρόσμενη ομορφιά που συναντάς να σου χαρίζει η λησμονημένη ποιότητα, αυτό που σου μένει – καθόλου λίγο – είναι πως η ευρωπαϊκή λογοτεχνία έχει ένα καλά θεμελιωμένο παρελθόν που θωρακίζει τους νεότερους πεζογράφους της – σαφέστατα όχι μόνο όσους γράφουν στη γερμανική γλώσσα.

Θα πρέπει να σημειωθεί και η ικανότητα του μεταφραστή να προσαρμόζει γνώσεις και ταλέντο στο ύφος του κάθε κειμένου. Με έναν περίεργο τρόπο παραμένει αφανής, ενώ από την άλλη η παρουσία του στην ελληνική έκδοση είναι βέβαιο πως κινεί τα πάντα.

{2BTIT}Παλιές Βιεννέζικες Ιστορίες{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μετάφραση: {LF}Β. Χ. Παλιγγίνης{CR}Εκδόσεις Οδός Πανό{3BEKD}ς