Eνα χαμένο μουσικό σύμπαν

Στα 12 CD και τον τόμο «Μουσικός θησαυρός της Κω», που κυκλοφορούν από το Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων, περιλαμβάνεται ένα άγνωστο, εν πολλοίς χαμένο σύμπαν. Η δημοτική μουσική της Υπαίθρου (σε αντίστιξη προς την Αστική), όπου κυριαρχεί η φωνητική εκφορά, μονωδιακή και συχνά σολιστική. Γυναίκες και άντρες του νησιού, τους οποίους κατέγραψε ο Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής για τη συγκεκριμένη ηχογράφηση, από το 1964 έως το 1968 στο ερασιτεχνικό γερμανικό μαγνητόφωνό του (Grundig TK 23). Είναι οι φωνές που μεταφέρουν τον τοπικό πολιτισμό μέσα από τους σκοπούς του γάμου, τα μοιρολόγια, τα κάλαντα και τα σατυρικά άσματα. Και έχει ξεχωριστή σημασία τόσο ο τόπος στον οποίο γίνεται η ηχογράφηση – η Κως, που επικοινωνεί έως την Καταστροφή του 1922 με τον ελληνισμό της μικρασιατικής ακτής – όσο και ο χρόνος, όπως εξηγεί στα «Προλεγόμενά» του ο Μ. Χατζηγιακουμής: «Η συγκεκριμένη δεκαετία ήταν για την Κω (όπως και για ολόκληρη τη Δωδεκάνησο) μια ιστορικά “παραδοσιακή” ακόμη εποχή. Η έως πρόσφατα τότε μακραίωνη ξενική κατάκτηση (Οθωμανική ως το 1912 και Ιταλική στη συνέχεια ως το 1943), επιπλέον η μεγάλη, και δυσπρόσιτη, απόσταση από το εθνικό κέντρο μετά την Ενσωμάτωση (1948) κράτησε τον τοπικό προφορικό πολιτισμό εξαιρετικά ζωντανό, αυθεντικό, και αναλλοίωτο».

Ακόμη και αν ο αναγνώστης είναι δύσπιστος μπροστά σε αντίστοιχες έννοιες, που συχνά φορτίζονται από την «αέναη αναζήτηση της αυθεντικότητας», ο ακροατής εισάγεται κατευθείαν σ’ αυτόν τον διαφορετικό χωροχρόνο με το που ανοίγει η πρώτη ρωγμή: το τραγούδι «Μέρα μέρωσε», όπως το αποδίδει ο 62χρονος τότε Σταύρος Σακελλάρης ή «Κούκουρας» από το Πυλί (1904 – 1994), με τη συνοδεία του Μ. Β. Χατζηγιακουμή:

Μέρα μέρωσε τώρα η αυγή χαράζει

τώρα τα πουλιά τώρα τα χελιδόνια

τώρα οι πέρδικες τώρα περδικοπούλες

τώρα κελαηδούν τώρα λαλούν και λένε.

«Ξύπνα αφέντη μου ξύπνα καλέ μου αφέντη

ξύπνα αγκάλιασε κορμί τσυπαρισσένο.

Νά η βρύση του και λούσου και κτενίσου

νά τα φύλλα του και κόψε και σφουγγίσου».

Στον τόμο αυτή η μουσική φόρμα, που ακουγόταν την αυγή, τη δεύτερη ημέρα του γάμου έξω από το σπίτι των νιόπαντρων («παραξύπνημα»), παρατίθεται με δύο τρόπους: πρώτα με τη μελωδική εκφορά του ντόπιου, έτσι όπως γνώριζε το τραγούδι βιωματικά (άρα και με τις τυχόν παραφθορές ή τους συμφυρμούς), τα τσακίσματα και τις αναδιπλώσεις, και, στη συνέχεια ως καταγραφή του κειμένου. Η παράθεση αυτή, όπως και τα συνοδευτικά σχόλια για κάθε σκοπό ή το μικρό λεξιλόγιο με ιδιωματισμούς ισχύουν για όλες τις φόρμες που περιλαμβάνονται στα 12 CD – γεγονός που οφείλεται στις πολλαπλές ιδιότητες του ηχογραφέα: φιλολογική παιδεία, μουσική κατάρτιση (πτυχίο Βυζαντινής Μουσικής, δίπλωμα Μουσικοδιδασκάλου, πτυχίο Ευρωπαϊκής Μουσικής) και εντοπιότητα, καθώς ο Μ. Χατζηγιακουμής γεννήθηκε και μεγάλωσε στο Πυλί.

Ο ίδιος ανακαλεί τρία περιστατικά που, με τον τρόπο τους, έπαιξαν ρόλο, για να υλοποιηθεί η έκδοση για την Κω. «Έλεγε συχνά η μητέρα μου – που δεν ήταν καθόλου φαντασιόπληκτη – ότι πρώτα τραγούδησα, μόλις 6 μηνών, και έπειτα μίλησα… Ηταν ένα αγαπημένο τραγούδι του πατέρα μου, “Όλες οι παπαρούνες ανθίζουν το πρωί, μα ένα η δική μου ανθίζει αποβραδύς” που το έμαθα και το τραγουδούσα και εγώ. Το δεύτερο περιστατικό… Υπήρχε ανάμεσα στις εργάτριες – “αργατίνες” – του πατέρα μου στα καπνά μια νέα, πραγματικό αηδόνι, που τραγουδούσε μες στο χωράφι όταν “κιρδίζανε”, όταν δηλαδή έκοβαν τα ώριμα φύλλα του καπνού. Ημουν 6 -7 ετών και την άκουγα γοητευμένος. Ώσπου μια μέρα με πήρε χαμπάρι ο πατέρας μου, που της είπε: “Εσύ από σήμερα δεν θα δουλεύεις στα καπνά. Η δουλειά σου είναι να του τραγουδάς”. Το τρίτο είναι περιστατικό που συνέβη κατά την ηχογράφηση. Είμασταν στον Κέφαλο, το πιο απομακρυσμένο και απομονωμένο δυτικό χωριό της Κω. Ο Κεφαλιανός οδηγός μου με είχε πάει σε μια κάπως ηλικιωμένη γυναίκα που, όπως ο ίδιος υποστήριζε, ήξερε πολλά. Η γυναίκα όμως αρνιόταν πεισματικά να πει οτιδήποτε επαναλαμβάνοντας συνέχεια “Ενε ξέρω το παιΐ μου”, “δεν ξέρω το παιδί”. Ώσπου ο συνοδός μου είχε την έμπνευση να της πει ότι είμαι ο “γιος του Κώτσου του Μανολάκη”. “Το Μαλολάκι είσαι, το παιΐ μου; Ε, έλα να σου πω αυτά που σού λεα μικρός”. Ήταν η γυναίκα που είχαμε στο σπίτι και συχνά μου τραγουδούσε και με χόρευε. Φέρνω στο νου μου, ακόμη και τώρα, αναμνήσεις έξω στην αυλή κάτω από ένα ασημένιο ολόγιομο φεγγάρι να μου τραγουδά και να με χορεύει στα 3 ή 4 χρόνια μου. Αναμνήσεις ζωντανές, ανεξίτηλες. Που το ‘φερε η συγκυρία να καταγράψω, ως ανταμοιβή εδώ της παιδικής, αξέχαστης νταντάς μου».

Οι σκοποί και τα τραγούδια

Στους δύο πρώτους δίσκους περιέχονται 60 σκοποί και τραγούδια, κυρίως από τα χωριά Πυλί, Αντιμάχεια, Καρδάμενα, και ορισμένα από την πόλη της Κω. Ακολουθούν «Του γάμου – Μοιρολόγια», «Κάλαντα και Θρήνοι», «Σατυρικά – Αποκριάτικα – Παιδικά». Tα επόμενα πέντε CD περιέχουν αποκλειστικά πολύστιχα αφηγήματα, αυτά που τοπικά αποκαλούνται «Στιχοπλακιές» (οι γνωστές «Παραλογές»). Η εκφωνούμενη παράδοση σ’ αυτές, κατά τον χρόνο της ηχογράφησης, ήταν στην Κω διπλή: ασματική και απαγγελτική («λόγια λόγια», όπως έλεγαν οι ντόπιοι). Το 11ο CD, «Ασματα αφηγηματικά – Ερωτόκριτος», περιλαμβάνει αφηγηματικά στιχουργήματα και πρόσθετες εμμελείς εκδοχές του «Ερωτόκριτου». Ο δωδέκατος δίσκος περιλαμβάνει οργανικά – χορευτικά μέλη, που συνοδεύονται σχεδόν όλα από οικεία, στον ρυθμό και στο μέλος, αντίστοιχα τραγούδια.

Κατά την «εξερεύνηση» των ηχογραφήσεων οι εκπλήξεις δεν λείπουν για τον ακροατή. Η «Βάρκα» από το δεύτερο CD, για παράδειγμα, ξεκινάει με τους στίχους «Γεννήθηκα για να πονώ και για να τυραννιέμαι/ την ώρα που γεννήθηκα βαριά την καταριέμαι/ Βάρκα μου μπογιατισμένη/ την καρδιά μου έχεις καημένη». Ο πρώτος επαναλαμβάνεται αυτούσιος και δίνει την έμπνευση στο «Γεννήθηκα για να πονώ» των Τσιτσάνη – Βίρβου, με ερμηνεύτρια τη Μαρίκα Νίνου.

«Εναν Τουρκίν τουρκόπουλο»

Εναν Τουρκίν τουρκόπουλο του βασιλιά κοπέλι

μια Ρωμιοπούλα γάπησε και κείνη δεν το θέλει.

Βάζει τα όρη πίσω της και τα βουνά εμπρός της

κι η μοίρα της την ήβγαλε στ’ Αη-Γιωργιού την πόρτα.

– «Αη μου Γιώργη κρύψε με πο των Τουρκών τα χέρια

να φέρνω οκκάδες το κερί κι οκκάδες το λιβάνι

κι από το βουβαλόπετσο να κουβαλώ το λάδι».

Το μάρμαρον εράισεν και μέσα τηνε βάλλει.

Να και ξεπίσω το Τουρκί στ’ Αη-Γιωργιού την πόρτα

– «Αη μου Γιώργη αφέντη μου και χρυσοκαβαλλάρη

την κόρην οπού μού γκρυψες θελ’ α τη φανερώσεις

να φέρνω οκκάδες το κερί κι οκκάδες το λιβάνι

κι από την καραβόβαρκα να κουβαλώ το λάδι».

Το μάρμαρον εράισεν και όξω τηνε βγάλλει.

Πο τα μαλλάκια τηνε ρπα στο δρόμο την πετάσσει.

– ‘Φησ’ με Τουρκό πο τα μαλλιά και πιάσ’ με με το χέρι

να μη φωνάξω τρεις φωνές και κατεβούν αγγέλοι».

– «Σώπα Ελένη Ελενιώ και γω Τούρκος δεν είμαι

τ’ Αη-Γιαννιού βαφτίστηκα και Γιάννη θα με λένε».

(Από τις «Στιχοπλακιές», CD 6. Το τραγουδάει η Στεργούλα Χαζηγιακουμή – Ρόκκου, 1900 – 1985, τα Χριστούγεννα του 1966. Φυσικά αναφέρεται στην ιστορία ενός «τουρκόπουλου», το οποίο στο τέλος παρουσιάζεται ως βαπτισμένος χριστιανός. Τηρουμένων των αναλογιών, πρόκειται για εμβληματική ηχογράφηση, με αντίκτυπο πέρα από τα όρια της συγκεκριμένης έκδοσης).