Η χαμένη επέτειος

Εκανε ζέστη εκείνη την Πέμπτη. Η θερμοκρασία πρέπει να ήταν σε επίπεδα πολύ πάνω από τα κανονικά για την εποχή – μέσα Οκτωβρίου άλλωστε και τότε ακόμη η «κλιματική αλλαγή» ήταν άγνωστη και ως όρος και ως απειλή. Στα στιγμιότυπα από εκείνη την ημέρα, τα κορίτσια φοράνε κοντομάνικα φουστάνια και τα αγόρια καλοκαιρινά σακάκια. Εδώ και λίγες μέρες το καλό απλωνόταν σιγά σιγά στην πόλη, σαν μπογιά που χρωμάτιζε από την αρχή το μαύρο των τριάμισι τελευταίων χρόνων. «Η ζωή ξαναρχίζει για ‘μας και χαρούμενοι τώρα, άνθη κόβουμε Πρωτομαγιάς στη γαλάζια μας χώρα» θα τραγουδούσε, λίγα χρόνια αργότερα, η Κάκια Μένδρη αναφερόμενη σε μια μέρα σαν κι αυτήν.

Ηταν 12 Οκτωβρίου, σαν σήμερα, πριν από 78 χρόνια. Οι καμπάνες, στην Αθήνα, από το πρωί χτυπούσαν αναστάσιμα. Η πόλη ανέστη, οι Γερμανοί έφευγαν. Οι Αθηναίοι δεν περίμεναν να το μάθουν από τις κωδωνοκρουσίες. Ηδη από τις προηγούμενες μέρες, ο στρατός της Κατοχής τα μάζευε. Η αντίστροφη μέτρηση που είχε αρχίσει τέσσερις μήνες πριν με την απόβαση στη Νορμανδία, πλησίαζε στο τέλος. Και οι κάτοικοι της πόλης προσπαθούσαν να κρατηθούν όρθιοι, ισορροπώντας ανάμεσα στην πραγματικότητα και τον φόβο που ακόμη φυλούσε τα έρμα. Ο ήχος από τις καμπάνες όμως έδωσε στο σύνθημα. Ο κόσμος ξεχύθηκε στους δρόμους για να παρακολουθήσει μια άτυπη και μουλωχτή «παράδοση της πρωτεύουσας» σε αυτούς που πραγματικά ανήκε. Οι τελευταίοι Γερμανοί κατέθεσαν στεφάνι στο μνημείο του Αγνωστου Στρατιώτη, ένας στρατιώτης κατέβασε μόνος του τη σβάστικα από την Ακρόπολη και έφυγε, με κεφάλι σκυφτό, από τον Ιερό Βράχο. Οι Αθηναίοι, αμέσως μετά, ποδοπάτησαν και πέταξαν το στεφάνι.

Αυτήν την επέτειο, θα έπρεπε σήμερα να γιορτάζουμε. Την απελευθέρωση της Αθήνας από τους Γερμανούς όπου, μόνο από την πείνα, χάθηκαν, από τον Απρίλιο του 1941 έως τον Οκτώβριο του 1944, κοντά στις 100.000 ανθρώπινες ζωές. Και όμως, αυτή η χαρμόσυνη ημέρα είναι σαν να χαμογελά κακόβουλα και σαρκαστικά στην Ιστορία. Πενήντα τρεις ημέρες, ούτε καν μήνα, κράτησε η εύθραυστη ευφορία. Τόση ήταν η αντοχή των «αδερφοφάδων»  πριν ξαναπάρουν τα όπλα, αυτή τη φορά για να σκοτωθούν μεταξύ τους. Στις 3 Δεκεμβρίου άρχισε η μάχη της Αθήνας που οι «πληγές» της χάσκουν ακόμη ανοιχτές τόσο στην εθνική μας συνείδηση όσο και σε κάποια κτίρια της πόλης.

Και ναι μεν οι τρύπες στα κτίρια μπορεί και να αποτελούν ιστορικοτουριστική ατραξιόν. Τις άλλες όμως «τρύπες» της Ιστορίας κάποιοι φροντίζουν να τις κρατούν ακόμη ανοιχτές και να επενδύουν σε αυτές «κομματικά μπαζώματα». Ναι, καταλαβαίνω γιατί δεν γιορτάζουμε αυτήν την επέτειο. Διότι μας υπενθυμίζει πόσο ανώριμοι, εμπαθείς και, ουσιαστικά, άβουλοι σταθήκαμε ως προς τη διαχείριση της απελευθέρωσής μας.

Το «χαμένο» φιλμ

Τις ημέρες που απελευθερώθηκε η Αθήνα ο Φιλοποίμην Φίνος ήταν 36 ετών. Είχε ήδη ιδρύσει, μέσα στην Κατοχή, τη Φίνος Φιλμ και είχε γυρίσει την «Φωνή της καρδιάς» που έκανε πρεμιέρα τον Μάρτιο του 1943. Τότε όμως πήρε στο χέρι την κάμερα και γύρισε ένα σπάνιο ντοκουμέντο το οποίο ωστόσο καταχωνιάστηκε. Για χρόνια μάλιστα εθεωρείτο χαμένο μέχρι που το ανακάλυψε ο Ροβήρος Μανθούλης.

Ο εμβληματικός παραγωγός μάλιστα, είχε το σθένος να καταγράψει με την κάμερα τον δημόσιο απαγχονισμό του πατέρα του, μαζί με άλλους αγωνιστές, γυναίκες και άνδρες, στην πλατεία της Καισαριανής, μια ημέρα πριν από την απελευθέρωση της Αθήνας. Αλλά και τη γλώσσα του σώματος του γερμανού στρατιώτη καθώς κατεβαίνει από την Ακρόπολη με την υποσταλμένη και διπλωμένη σβάστικα.

Αυτό όμως που κάνει εντύπωση είναι ο τρόπος που ο εκφωνητής (ο ίδιος ο Φίνος άραγε;) αναφέρεται στο ΕΑΜ και του βρετανούς στρατιώτες που άρχισαν να καταφτάνουν στην Αθήνα. Σαν να ανήκαν στην ίδια παράταξη, στην ίδια πλευρά της Ιστορίας. Είπαμε, εκείνη η 12η Οκτωβρίου ήταν πολύ ηλιόλουστη. Και το σπουδαίο αττικό φως «έκρυβε» τα σύννεφα που είχαν ήδη μαζευτεί.