Ο ουτοπικός σοσιαλιστής Μπέρναρ Σω

Ο Μπέρναρ Σω βραβεύτηκε με το Βραβείο Νομπέλ, αλλά δεν παρέστη να το παραλάβει, ουσιαστικά αρνούμενος την τιμή. Η πράξη του ήταν καθαρά πολιτική, αφού ήταν ενεργός σοσιαλιστής και αρνητής θεσμών των παλαιών, της εποχής του (!), διακρίσεων από κρατικούς φορείς και ευεργέτες της ανθρωπότητας.

Το 1977 παίχθηκε στη χώρα μας το έργο του «Πυγμαλίων», θεμελιώδες κείμενο για την ιδεολογία του. Είναι αυτό που η κοινωνία που πολέμησε το έκανε συμβολικό έργο του θεατρικού καπιταλισμού, μετατρέποντάς το σε μιούζικαλ με τον τίτλο «Ωραία μου Κυρία»! Ο θίασος της Αλίκης Βουγιουκλάκη στο έπαιξε ως θεατρικό αυθεντικό, αλλά με παρέμβλητα τα τραγούδια του μιούζικαλ και με μερικά πρωτότυπα του Μίμη Πλέσσα.

«Πυγμαλίων»

Εγραφα τότε στην κριτική μου για το έργο: «Είναι γνωστές οι πολιτικές απόψεις του Σω. Ενταγμένος στις αρχές του αιώνα στη ”Λέσχη των Φαβιανών”, ασπαζόταν έναν ιδιότυπο σοσιαλισμό, γέννημα της αγγλικής νοοτροπίας για την εξέλιξη των κοινωνικών πραγμάτων, μιας νοοτροπίας που απεχθάνεται τα ”αίματα” (μέσα στην Αγγλία), πιστεύει στη δυνατότητα της μεταστοιχείωσης των κοινωνικών δομών με αλλεπάλληλες μεταβατικές φάσεις και προωθεί λύσεις, με τις οποίες οι κοινωνικές συγκρούσεις εκτονώνονται σε κενό αέρος, ελεγχόμενες. Μετά τον συζητημένο γαλλικό, ουτοπικό σοσιαλισμό, ο αγγλικός ήπιος σοσιαλισμός, αφελής και αισιόδοξος, ανύποπτος ως το 1917, δεν είναι τίποτε άλλο από μια ακόμη κοινωνική θεωρία του γραφείου, μηχανιστική, που στηρίζεται σε μια παιδαριώδη αντίληψη για τους νόμους του κοινωνικού προτσές. Πάντως και μετά το 1917 ο Σω δεν άλλαξε αντιλήψεις και είναι γνωστές, σε λίγους ίσως, οι φαρμακερές διαπιστώσεις του για το σοβιετικό πείραμα και οι δηκτικοί χαρακτηρισμοί του για τον Λένιν. Εξάλλου είναι πασίγνωστες οι προσπάθειές του να απλοποιηθεί η αγγλική γλώσσα στον τομέα της γραφής, πράγμα για το οποίο διέθεσε όλη την περιουσία του στη διαθήκη του. Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο που στον ”Πυγμαλίωνα” (1913) συνδέει τα γλωσσικά με τα κοινωνικά του ενδιαφέροντα και ισχυρίζεται πως η διάκριση των τάξεων υφίσταται και θα υφίσταται, όσο θα υπάρχουν δύο τρόποι γλωσσικής συμπεριφοράς. Η ανώτερη τάξη είναι εκείνη που χρησιμοποιεί έναν εξειδικευμένο γλωσσικό κώδικα, φορτισμένο με πολυσημίες, μεταφορές και περίπλοκες εσωτερικές δομές και η κατώτερη εκείνη που η γλώσσα της μεταφέρει τον κόσμο αυτούσιο μέσα στη σύνταξη. Είναι, λοιπόν, επαναστατική πράξη η μαθητεία της κατώτερης τάξης στον κώδικα της ανώτερης και η άλωση της τελευταίας δεν είναι τίποτε άλλο από μια ”μεταφραστική” διαδικασία. Η θέση είναι συνέχεια του διαφωτιστικού κινήματος στη Δύση που υποστήριζε ότι οι άνθρωποι είναι ίδιοι πίσω από τις φυλετικές ή πολιτιστικές ή πολιτικές τους διαφορές και δεν χρειάζεται, παρά η απαραίτητη δόση ”παιδείας” για να συγκροτήσουν μιαν αυτάρκη προσωπικότητα. Στο βάθος η μέθοδος του Σω δεν διαφέρει και πολύ από τις θέσεις του Κοραή που πίστευε πως ένας λαός, ο ελληνικός, αρκεί να μάθει τους αρχαίους και να επανασυνδεθεί με τη φορτισμένη γλώσσα τους για να συνειδητοποιήσει την κατάστασή του και να διεκδικήσει την ιστορική του διάσταση. Η σωτηρία μέσα από τη γλωσσική επανάσταση ή το μορφωτικό αγαθό ως κριός για κοινωνικούς μετασχηματισμούς είναι, αν όχι διαστρέβλωση, πάντως είναι παρανάγνωση της μαρξιστικής σκέψης, η οποία είδε την παιδεία και τη γλώσσα ως τα κατεξοχήν αλλοτριωτικά συστήματα, με τα οποία η άρχουσα ιδεολογία αναπαράγει τις αξίες της. Η μέθοδος του «Πυγμαλίωνα» είναι η αυθεντικότερη ”μηχανή” που εφηύρε ποτέ το κατεστημένο για να αφομοιώνει τις αιρέσεις. Η θεωρία της κερκόπορτας, όσο γοητευτική κι αν φαίνεται, είναι δημαγωγική, γιατί δεν φτάνει να μεταμορφωθεί το προλεταριάτο, εκμανθάνοντας τον κώδικα της άρχουσας τάξης, ώστε να μεταβολιστεί η εσωτερική δομή του συστήματος, όπως ζητεί ο Σω».

«Το σπίτι του σπαραγμού»

Το 1984 ο Ζυλ Ντασσέν σκηνοθέτησε στο Εθνικό Θέατρο το έργο του Σω «Το σπίτι του σπαραγμού», σε έξοχη μετάφραση του Κωστή Σκαλιόρα και σκηνικά του Βασίλη Φωτόπουλου. Σημείωνα τότε: «Ο στόχος του Μπέρναρ Σω, η αγγλική κοινωνία του πρώτου τετάρτου του 20ου αιώνα, που υπέστη τα βέλη της καυστικής του σάτιρας και του σαρκασμού του, δυστυχώς δεν άλλαξε, εξελίχθηκε, όμως, και το τέρας, στο οποίο εξελίχθηκε έγινε ο στόχος από εξίσου σαρκαστικούς  επιγόνους του Σω (Οσμπορν, Σέπαρντ, Πίντερ, Ορτον  κ.ά.) στις μέρες μας και δυστυχώς συνεχίζει να επωάζει τα μελάτα αυγά της! Αν έχει, λοιπόν, κάποια σημασία σήμερα το έργο του Σω είναι από τη μια ιστορική, όσον αφορά στις αισιόδοξες προθέσεις του και τις απαισιόδοξες καταλήξεις του και από την άλλη δείγμα γραφής μιας πράγματι σπάνιας θεατρικής ιδιοφυίας που είχε την πετριά να νομίζει πως το θέατρο μπορει να γίνει βήμα, άμβωνας, εξώστης για να κηρυχθεί η απελευθέρωση του ανθρώπου από τα πάθη του, τις προκαταλήψεις του, τα στερεότυπά του και την εκμετάλλευση από τον συνάνθρωπο και τους θεσμούς. Το ”Σπίτι του σπαραγμού” είναι ένα τέλειο δείγμα του τρόπου, με τον οποίον αυτός ο διαφωτισμένος εγκυκλοπαιδιστής του αιώνα μας έβλεπε την ευθύνη του πνευματικού ανθρώπου και το καθήκον του πολίτη. Τι είναι αυτό το έργο; Μια αριστουργηματική κατασκευή, ένα μοντέλο γραφής, όπου τίποτε δεν είναι έξω και πέρα από τον σκοπό της διδαχής. Ο Σω, ο πιο ”εγωκεντρικός αλτρουιστής” του κόσμου, κυριολεκτικά μεταποιεί, αφομοιώνει και πολλές φορές λεηλατεί καθετί που είναι πρόσφορο στο σκοπό του. Εδώ τον Τσέχωφ. Μέγας θαυμαστής του Τσέχωφ και ο ιδεολογικός του υπερασπιστής στην Ευρώπη, ο Σω δανείζεται με βουλιμία το τυπολόγιό του, το κλίμα του και τη θεμελιώδη του θεματική. Το πρώτο μέρος του έργου ακολουθεί τα χνάρια του ”Βυσσινόκηπου”. Με μια διαφορά: αντί της τσεχωφικής μουσικής εδώ το όλον το διατρέχει μια περιπαικτική φανφάρα. Αυτός ο έξυπνος Ιρλανδός οργιάζει σε λεκτικά ευρήματα, σε παραδοξολογίες και αιφνιδιασμούς πνευματικής ευφροσύνης. Τι είναι αυτό το έργο; Μια σπουδή, θα έλεγα, κρατώντας τη σημασία που έχει ο όρος στη μουσική. Μια σπουδή για ένα προγραμματικό έργο. Ευτυχώς που επικράτησε το ύφος της σπουδής στο μεγαλύτερο μέρος και το πρόγραμμα έκανε ενοχλητικά την εμφάνισή του στο φινάλε. Εκεί ο Σω ανοίγει τα χαρτιά του και παίζει το παιχνίδι της παιδαγωγικής του πολιτικής. Και θεατρικά, νομίζω, το χάνει. Τα πρόσωπά του, μόλις φορτίζονται με την κοινωνική του παρασημαντική, αδειάζουν, ξεφουσκώνουν και μόλις που σούρνονται. Ευτυχώς μια βόμβα πέφτει και γρήγορα γλιτώνουμε με το πέσιμο της αυλαίας. Η αποκρυπτογράφηση του Σω αποδυναμώνει τα θεμέλια του έργου του. Περισσότερα μάθαμε και αφομοιώσαμε πριν τα πρόσωπα φορέσουν τα κλισέ της θεατρικής κοινωνιολογίας».