Ο νεαρός Ανδρεάδης και η «γηραιά κυρία της οδού Θρέντνιντλ»

Την 1η Δεκεμβρίου 1937, ο Τέλλος Αγρας έγραφε στη Νέα Εστία, στο τεύχος 163, που ήταν αφιερωμένο στα εκατό χρόνια (1837-1937) του Πανεπιστημίου Αθηνών: «Γνωστός για τις συμβολές του στα δημόσια οικονομικά – όχι μόνο της εποχής του, αλλά και των αρχαίων και βυζαντινών χρόνων – για τις υψηλές πολιτικές και διεθνείς διασυνδέσεις, για τον κοσμοπολιτισμό και την αγάπη του στο θέατρο, για τη φιλοπονία και την οξυδέρκειά που τον χαρακτήριζαν, για “το μεταξωτό του σταχτί πουκάμισο και τη χτυπητή του πολυγνωσία”, ο Ανδρέας Ανδρεάδης αποτελεί αδιαμφισβήτητα μια από τις πιο ενδιαφέρουσες μορφές της ελληνικής πανεπιστημιακής κοινότητας των αρχών του 20ού αιώνα».

Λιγότερο γνωστό, αλλά εξαιρετικά ενδιαφέρον για τον διοικητή μιας σύγχρονης κεντρικής τράπεζας, είναι το πρώτο βιβλίο του Ανδρέα Ανδρεάδη, και αυτό με το οποίο έγινε γνωστός στη διεθνή κοινότητα, που αφορούσε την ιστορία μιας από τις αρχαιότερες κεντρικές τράπεζες του κόσμου, την Τράπεζα της Αγγλίας.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο κατεξοχήν μελετητής των δημοσίων οικονομικών στην Ελλάδα επέλεξε να ξεκινήσει την ακαδημαϊκή του σταδιοδρομία μελετώντας μια κεντρική τράπεζα. Η ιστορία των κεντρικών τραπεζών είναι άρρηκτα συνυφασμένη με το κράτος και τις χρηματοδοτικές του ανάγκες, κυρίως σε περιόδους κρίσης. Οι περισσότερες κεντρικές τράπεζες ιδρύθηκαν για να διευκολύνουν τη χρηματοδότηση του κράτους – πότε τις παραμονές, και πότε την επαύριον κάποιου μεγάλου πολέμου.

Σε αυτή τη σχέση μεταξύ εκτελεστικής εξουσίας και νομισματικών αρχών ελλοχεύει πάντα ο κίνδυνος το κράτος να εθιστεί στις διευκολύνσεις που του προσφέρει η εκδοτική τράπεζα. Ετσι, αντί να μετριάσει τις δαπάνες ή να αυξήσει τα φορολογικά του έσοδα, το κράτος προσφεύγει ολοένα και περισσότερο στην έκδοση χρήματος, προκαλώντας πληθωρισμό και οδηγώντας το νόμισμα σε υποτίμηση. Η αποφυγή αυτού του είδους «δημοσιονομικής κυριαρχίας» είναι ο βασικότερος λόγος που οι σύγχρονες κεντρικές τράπεζες θωρακίζονται από πολιτικές παρεμβάσεις και περιφρουρούν την ανεξαρτησία τους.

Σήμερα, οι περισσότερες κεντρικές τράπεζες έχουν αποβάλει την επιχειρηματική τους ιδιότητα και δεν συναγωνίζονται πλέον τα εμπορικά ιδρύματα. Στη χώρα μας, για παράδειγμα, η Τράπεζα της Ελλάδος δημιουργήθηκε το 1928 με σκοπό να διαχωρίσει το εκδοτικό προνόμιο από τα επιχειρηματικά συμφέροντα της Εθνικής Τράπεζας και τον εναγκαλισμό του κράτους. Παράλληλα, οι σύγχρονες κεντρικές τράπεζες έχουν αναλάβει την ευθύνη να διαφυλάττουν τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα, παρέχοντας, όποτε χρειάζεται, ρευστότητα στο τραπεζικό σύστημα, και, στις περισσότερες των περιπτώσεων, να το εποπτεύουν. Βέβαια, όπως μας θύμισε η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, η προοπτική μιας «διάσωσης» ενδέχεται να ενθαρρύνει την ανάληψη υπερβολικού ρίσκου από τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Το ενδεχόμενο ενός τέτοιου «ηθικού κινδύνου» προβλημάτιζε τους συγγραφείς της εποχής του Ανδρεάδη, έστω και αν δεν το εξέφραζαν με σύγχρονη ορολογία.

Γενικότερα, την Ιστορία της Τράπεζας της Αγγλίας του Ανδρέα Ανδρεάδη, μπορεί κανείς να τη διαβάσει με δύο τρόπους. Ο ένας είναι να εστιάσει στις αλλαγές. Να διαπιστώσει – ίσως με κάποια ανακούφιση – πόσο έχουν αλλάξει οι αντιλήψεις μας για τον ρόλο των κεντρικών τραπεζών από τότε που πρωτοδημοσιεύτηκε, το 1904. Και πόσο έχουν αλλάξει οι ίδιες οι κεντρικές τράπεζες, με την ανάληψη της ευθύνης για τη σταθερότητα των τιμών, την καθιέρωση της ανεξαρτησίας τους, την απομάκρυνση από τις εμπορικές δραστηριότητες και την εμπέδωση του ρόλου τους ως δανειστή ύστατης προσφυγής. Στις εξελίξεις αυτές οφείλουμε πολλές από τις κατακτήσεις των τελευταίων δεκαετιών, σε όρους νομισματικής σταθερότητας.

Ο άλλος, είναι να εστιάσει στις συνέχειες. Να αναγνωρίσει πόσα από τα θεμελιώδη διλήμματα που εμφανίζονται στην αφήγηση του Ανδρεάδη παραμένουν μαζί μας μέχρι σήμερα: η κατάλληλη ισορροπία μεταξύ πιστωτικής χαλάρωσης, προς αντιμετώπιση μιας έκτακτης κατάστασης, και επιζήμιας χαλαρότητας, που ανεβάζει τις τιμές των αγαθών και των περιουσιακών στοιχείων· η επιλογή ανάμεσα στη διαφύλαξη της πιστωτικής σταθερότητας και την αποθάρρυνση κερδοσκοπικών συμπεριφορών. Κάθε βιβλίο έχει πολλές όψεις – όπως και ο συγγραφέας του!

Ο Γιάννης Στουρνάρας είναι διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος