Ανεκτίμητη προσφορά σε δημοσιονομικά και πολιτική

Ο Ανδρέας Μ. Ανδρεάδης, μια εξέχουσα προσωπικότητα των ελληνικών γραμμάτων, με πολλαπλά ενδιαφέροντα, είναι γνωστός κυρίως ως ιστορικός της οικονομίας. Αυτό εξηγείται από το γεγονός ότι στην εποχή του πρωτοπόρησε με το έργο του στην ιστορία των ελληνικών δημόσιων οικονομικών από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι την εποχή του. Η αναγνώρισή του όμως μόνο ως ιστορικού της οικονομίας αδικεί τον μεγάλο συγγραφέα, γιατί αγνοεί το πολυσχιδές έργο του στον χώρο της δημοσιονομικής πολιτικής, αλλά και των γραμμάτων γενικότερα.

Αν και παρακολουθούσε τις εργασίες των νεοκλασικών οικονομολόγων της αγγλοσαξονικής σχολής, με μερικά μέλη της οποίας είχε και προσωπικές σχέσεις, δεν υιοθέτησε το θεωρητικό τους υπόδειγμα, αλλά ούτε και τις προτάσεις πολιτικής που διατύπωναν. Ο Ανδρεάδης παρέμεινε μέχρι τέλους αμετακίνητα πιστός στον φιλελευθερισμό, επηρεασμένος από την κυρίαρχη στον γαλλικό ακαδημαϊκό χώρο κλασική σχολή και ιδίως από τον κύριο εκπρόσωπό της, τον Paul Leroy-Beaulieu, που δίδασκε τότε στο Collège de France και τον οποίο μνημονεύει συχνά στα έργα του. Πιστεύει, σχεδόν δογματικά, τις αρχές που διατύπωσε ο Adam Smith για τον ρόλο του κράτους και τη φορολογία και έχει ινδάλματά του τους φιλελεύθερους άγγλους πολιτικούς Gladstone και Snowden, στους οποίους αφιέρωσε διθυραμβικά βιογραφικά άρθρα. Επηρεασμένος επίσης από τους μεγάλους οικονομολόγους της Ιταλικής Σχολής των δημόσιων οικονομικών επιμένει, μέχρι τέλους του βίου του, ότι το κράτος πρέπει να ασκεί περιορισμένο ρόλο στην οικονομία, η φορολογία να είναι χαμηλή και να επιβάλλεται σε όλους τους πολίτες και να μη γίνεται εργαλείο αναδιανομής εισοδήματος.

Είναι χαρακτηριστικό ότι γράφοντας το 1934, μετά το ξέσπασμα της μεγάλης οικονομικής κρίσης του 1929-1932, θεωρεί ότι βασική ευθύνη για την κρίση του καπιταλιστικού συστήματος είχε η αύξηση της φορολογικής επιβάρυνσης που είχε σημειωθεί εκείνη την περίοδο. Χαρακτηριστικά αναφέρει:

«… Παρά το γεγονός ότι η φορολογία, η οποία λόγω του μεγάλου βάρους είναι μια από τις αιτίες της τρομερής οικονομικής κρίσης που μας σκιάζει εδώ και τέσσερα χρόνια, σχεδόν παντού τα ελλείμματα έχουν γίνει φυσιολογική κατάσταση και τα ποσά τους φτάνουν τα δισεκατομμύρια. Αλλά είναι αυτό σύμπτωση ή υπάρχει σχέση αιτίου – αιτιατού;».

Είναι βέβαια ειρωνικό ότι η κρίση εκείνη αντιμετωπίστηκε τελικά με πολύ έντονες κρατικές παρεμβάσεις και με αύξηση των κρατικών δαπανών και της φορολογίας. Πολλές όμως από τις διαπιστώσεις του για την αναποτελεσματική ελληνική δημόσια διοίκηση, τη χαμηλή φορολογική βάση, τον ανορθολογισμό μεγάλου μέρους των δημόσιων δαπανών και τον έντονο κομματισμό στη δημόσια σφαίρα, παραμένουν και σήμερα επίκαιρες. Μέσα από τη διδασκαλία του άσκησε έντονη κριτική στα αρνητικά αυτά χαρακτηριστικά που οδηγούσαν σε υπερβολικά δημοσιονομικά ελλείμματα, στη μεγέθυνση του δημόσιου χρέους και συχνά σε δημοσιονομικές κρίσεις. Αν και παρακολουθούσε στενά τη διεθνή βιβλιογραφία και τη δημοσιονομική πολιτική τόσο των κρατών της Βαλκανικής, όσο και των άλλων χωρών της Ευρώπης, εντούτοις βασικό στοιχείο της φιλοσοφίας του ήταν ότι τα δημόσια οικονομικά έχουν εθνικό χαρακτήρα και γι’ αυτό δεν μπορούμε να μεταφυτεύουμε άκριτα τα συμπεράσματα από την πολιτική άλλων κρατών στη χώρα μας.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η προσφορά του Ανδρέα Ανδρεάδη στην οικονομική ιστορία αλλά και στη δημοσιονομική θεωρία και πολιτική είναι ανεκτίμητη. Είναι αναμφισβήτητα ο πιο σημαντικός οικονομολόγος της Ελλάδας στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Γι’ αυτό και θεωρώ ότι οι σύγχρονοι έλληνες οικονομολόγοι, και ιδιαίτερα οι ειδικοί περί τα δημοσιονομικά, πρέπει να καταφεύγουν και στα έργα παλαιοτέρων, όπως ο Ανδρεάδης. Εχουν πολλά να ωφεληθούν και θα γίνουν πιο ρεαλιστές στις προτάσεις τους για οικονομική πολιτική.

Ο Βασίλης Ράπανος είναι μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και πρόεδρος του Δ.Σ. της Alpha Bank