Είναι όλα «ποίηση»; Ποια είναι τα όριά της;

Δεν είναι λίγες οι αμφισβητήσεις που δέχτηκε η ποίηση ότι υπάρχει. Οτι μπορεί, δηλαδή, να οριστεί ως έννοια ή έστω να διασαφηνιστεί με συνέπεια για όλο το εύρος των κειμένων της. «Η ποίηση δεν υπάρχει», αποφαίνεται ο ποιητής Εριχ Φρηντ, «υπάρχουν απλώς μεμονωμένα ή μεταξύ τους συνδεδεμένα ποιήματα». Ομοίως αμφισβήτησε όχι μόνο την απόσταξη λογοτεχνικών γενών, αλλά και τη διάκριση μεταξύ των τεχνών ο φιλόσοφος Μπενεντέτο Κρότσε.

Γεγονός είναι ότι η έννοια της ποίησης, σε αντίθεση με την αυστηρά κανονιστική οροθεσία των μεμονωμένων ειδών (σονέτο, χαϊκού κ.λπ.), ακόμα και σε ιστορικές περιπτώσεις ευρύτατης συμφωνίας του κριτηρίου που την ορίζει, μένει συγκεχυμένη/confusa, δηλαδή είναι αδύνατη μια ευκρινής οριοθέτηση σε σχέση με τα άλλα «κύρια γένη»: την αφηγηματική πεζογραφία και το δράμα. Στη δε εφαρμογή του όποιου κριτηρίου αποδεικνύεται και ασαφής/obsura, δηλαδή δεν είναι εύκολο να αποφανθεί κανείς ενίοτε αν ένα κείμενο ή βιβλίο προσμετριέται δικαίως στην ποίηση. Ετσι, για να αποκτήσει σαφήνεια η έννοια και να γίνουν λίγο-πολύ ταυτοβαθείς οι επιστημονικές χρήσεις της, δηλαδή να συνέχει και να δηλώνει τα ίδια κείμενα, καμιά φορά εκτοπίζονται τα λεγόμενα «πεζοποιήματα» από το σώμα της, για να υπαχθούν μόνο τα ένστιχα – μια λύση που κραυγάζει τη θεωρητική αμηχανία μας, καθώς αποκλίνει προκλητικά από τις συγγραφικές και αναγνωστικές συνήθειες του τελευταίου ενάμιση αιώνα, από τα Μικρά ποιήματα σε πρόζα του Μπωντλαίρ (1869) και εφεξής.

Η «ποίηση» των αρχαίων

Δεν είναι λίγες όμως και οι προκαταλήψεις που περιβάλλουν την έννοια της ποίησης. Παράδοξος ίσως φανεί ο ισχυρισμός ότι ήταν άγνωστη στην αρχαιότητα. Γιατί δεν πρέπει να συγχέει κανείς την ιστορία της έννοιας με την ιστορία της λέξης. Ως συνεκδοχή (toto pro pars) για τη λογοτεχνική μόνο δημιουργία-«ποίηση» πρωτοσυναντάμε τη λέξη στον Γοργία τον 5ο π.Χ. αιώνα. Πριν τη δεύτερη συνεκδοχική στένευση στη σημερινή της έννοια, που διεθνώς συντελέστηκε σταδιακά κατά τον 19ο αιώνα, συμπεριλάμβανε όλα τα (εκάστοτε) λογοτεχνικά είδη. Ως εκ τούτου, ο αρχαιοελληνικός όρος «ποίηση», όταν δεν αποδίδεται ενδογλωσσικά ως «λογοτεχνία» (ήτοι με την πλησιέστερη σημερινή έννοια), οδηγεί σε σοβαρές παρανοήσεις και μια στρεβλή αντίληψη της ιστορίας των ιδεών, την οποία επιτείνουν -εν γνώσει της προβληματικής- οι φιλόλογοι και οι θεωρητικοί της λογοτεχνίας αμείωτα στις μέρες μας. Eτσι, π.χ., το ορθό είναι ότι από την ιδανική πολιτεία του Πλάτωνα εκδιώκονται όλοι οι συγγραφείς (π.χ. και οι «τραγωδοποιοί»), όχι μόνο οι ποιητές, και όταν ο Γοργίας ορίζει «τὴν ποίησιν ἅπασαν» ως «λόγον ἔχοντα µέτρον», εννοεί ότι το μέτρο είναι η αναγκαία και ικανή συνθήκη για να θεωρήσουμε κάτι λογοτεχνία. Oλη σχεδόν η λογοτεχνία ήταν έμμετρη, μέχρι τη σταδιακή εισβολή του «άτεχνου» πεζού λόγου (provorsa oratio/πρόζα, δηλαδή λόγος σε ευθεία ακολουθία προτάσεων) πρώτα στο δράμα και την αφηγηματική πεζογραφία πριν λίγους αιώνες. Γιατί προηγουμένως τόσο το δράμα όσο και το λεγόμενο «έπος» ήταν έμμετρα.

Oχι μόνο δεν ήταν αποκλειστικό γνώρισμα της ποίησης το μέτρο, αλλά ο Αριστοτέλης το απορρίπτει και ως ειδοποιό διαφορά και ικανό όρο για την αναγνώριση της λογοτεχνίας, για δύο λόγους: Υπάρχουν τύποι έμμετρης γραφής που δεν είναι λογοτεχνικοί, π.χ. η φιλοσοφική του Εμπεδοκλή ή άλλων Προσωκρατικών («φυσιολόγων»). Και υπάρχουν οι λεγόμενοι «ψιλοί λόγοι», δηλαδή τύποι πεζής γραφής, που ως μιμητικοί -δεδομένου ότι η «μίμηση» είναι το αποκλειστικό του κριτήριο για τη λογοτεχνία- υπάγονται στη λογοτεχνία/«ποίηση». Στον Αριστοτέλη και την αρχαιότητα μένουν αχαρτογράφητοι ως είδος. Πάντως δεν θεωρεί το μέτρο ούτε και αναγκαία συνθήκη για τη λογοτεχνία. Η δε πλάνη πολλών -όπως ο Γοργίας- είναι ότι γενικεύουν διακρίνοντας με βάση την ύπαρξη μέτρου: «οὐχ ὡς κατὰ τὴν µίµησιν ποιητὰς ἀλλὰ κοινῇ κατὰ τὸ µέτρον προσαγορεύοντες». Η έννοια της «ποίησης»/λογοτεχνίας στο «Περί ποιητικής» έργο του Αριστοτέλη -όπως λέγεται από τις πρώτες δύο λέξεις του κειμένου- είναι τόσο ευρεία, ώστε υπάγονται σε αυτήν π.χ. και οι «σωκρατικοί διάλογοι», που σήμερα δύσκολα θα εντάσσαμε σε κάποιο γένος: η γενεαλογία της γραφής μετακινεί διαρκώς τη σημασία των εννοιών – κανείς ορισμός τους δεν είναι (φιλοσοφικά) «αναλυτικός».

Ακόμα πιο παράδοξο ίσως φανεί το γεγονός ότι ο Αριστοτέλης στη συστηματική Ποιητική του, δηλαδή στη «Θεωρία λογοτεχνίας» του, δεν αναφέρει τίποτα για την ποίηση. Αναφέρονται μεμονωμένα ποιητικά είδη, ο διθύραμβος και η ελεγεία, αλλά ούτε υπάρχει σκέψη συνάρθρωσης τόσο ανόμοιων ειδών σε γένος, με βάση πιθανές κοινές ιδιότητες (π.χ. το μέσο, το αντικείμενο ή τον τρόπο της μίμησης, που αναφέρει ως κριτήρια), ούτε σχολιάζονται ως προς τις επιμέρους ιδιαιτερότητές τους. Το έργο αποτελεί μια θεωρία του δράματος, και δη της τραγωδίας, μιας και το μέρος της κωμωδίας δεν σώζεται· με μερικά σχόλια για το έπος. Πρόκειται για μια «ποιητική» χωρίς ποίηση, για τον απλό λόγο ότι δεν υπήρχε ακόμα το υπερκείμενο γένος για να ανατμηθεί περιγραφικά.

Στην ιταλική Αναγέννηση

Η τριαδική οργάνωση, με τη «λυρική ποίηση» να εμφανίζεται ρητά ως γενο-λογικός όρος συστεγασμού ποικίλων ειδών (επινίκιων ωδών του Πινδάρου, σονέτων του Πετράρχη, κ.ά.), οφείλεται κατ’ αρχάς στις κανονιστικές ποιητικές της ιταλικής Αναγέννησης: πρώτα στην αριστοτελικής πνοής Ποιητική (το 1529) του Τζιαν Τζιόρτζιο Τρισσίνο, μαθητή του Δημήτριου Χαλκοκονδύλη. Η υπαγωγή του σονέτου στη «λυρική ποίηση», ενός είδους που δεν προοριζόταν για τραγουδιστή εκφορά, δείχνει ότι η εξωτερική μουσικότητα της απαγγελίας συνοδείᾳ λύρας ή άλλου οργάνου μεταφραζόταν ήδη ως εμμενής μουσικότητα της γλώσσας ένεκα του μέτρου και του ρυθμού.

Η εσωτερίκευση της μουσικής και ο περιορισμός της στον ορίζοντα προσωδιακών γεγονότων άφηνε ακαθόριστο το άτυπο νέο γένος, που ήταν ακόμα στην Ιταλία του 16ου και στην Αγγλία του 17ου αιώνα απλώς εκτασιακός-συμψηφιστικός όρος: μια σκεπή για μεμονωμένα συνάλληλα και ασύγκριτα είδη που πρότασσαν ένα κάποιο είδος μουσικότητας. Η «πρωτεϊκή και πολύφωνη» (-έκφραση του Παλαμά-) ποίηση χρειαζόταν ένα ενιαίο διακριτικό γνώρισμα για την αυτοσυνειδησία της ως γένους και την εννοιο-λογική της αυτονόμηση πάνω από τα μεμονωμένα είδη, που θα καθιστούσε μεταξύ τους εντέλει όντως συναφή.

Το υποκείμενο

Δεν είναι λοιπόν ούτε η εξωτερική ή εσωτερική-προσωδιακή μουσικότητα, ούτε η ένστιχη οργάνωση του λόγου, που οδήγησε στην ανάδυση της αντίληψης της ποίησης ως διακριτού κειμενικού τύπου ή τρόπου. Η ιστορία της ως έννοιας περιστράφηκε και περιστρέφεται εν πολλοίς ακόμα γύρω από έναν καθοριστικό παράγοντα: τη σχέση του κειμένου με το υποκείμενό του. Σημασία έχει ποιος μιλάει στο έργο: ο ποιητής-αφηγητής (ποίηση), τα πρόσωπα του έργου (δράμα), ή και ο αφηγητής και τα πρόσωπα (αφηγηματική πεζογραφία). Η προέλευση του «κριτηρίου της ομιλίας» είναι πλατωνική, αλλά στον Πλάτωνα (στο τρίτο βιβλίο της Πολιτείας) δεν αναδεικνύεται σε ουσιώδες γνώρισμα για τη συγκρότηση γενών.

Ο πρώτος που επισημαίνει ως ιδιαίτερη τη σχέση του δημιουργού με το κείμενο είναι ο Σαρλ Μπατώ το 1746, ο οποίος δίπλα στα αριστοτελικά γένη που έχουν ως αντικείμενό τους τις ανθρώπινες πράξεις («µιµοῦνται πράττοντας»), προσθέτει την ποίηση που «αναπαριστά τα συναισθήματα», «την παροντική κατάσταση της ψυχής». Θέμα της ποίησης κατά τον Μπατώ είναι η θυμική κατάσταση του δημιουργού της – μια θέση που θα ορίσει το γένος και θα καθορίσει τη γενεαλογία του.

Η θυμική θεωρία του Μπατώ αποτελεί το πέρασμα από τη μιμητική στην εκφραστική αντίληψη που χρειαζόταν η ποίηση ως ιδρυτική πράξη γενοθεσίας. Εισάγει δε την ποίηση όχι μόνο ως γένος -ο Εγελος θα το αποκαλέσει εβδομήντα χρόνια αργότερα ένα «νέο γένος»-, αλλά και ως τυπολογία της γραφής: τα σημεία ενός κάθε κειμένου που αναπαριστούν τον ψυχισμό είναι «ποιητικά» – ως ιδιότητα πλέον και επιθετικός προσδιορισμός. Η σύλληψη του «ποιητικού» ως ιδιότητας εκφωνημάτων ανεξάρτητης από τη μουσικότητα, ή αργότερα ως εξωκειμενικού προσδιορισμού, θα αυτονομηθεί έως τις μέρες μας ως παραπόταμος με τη δική του ιστορία και τα δικά του ιζήματα στο συλλογικό ασυνείδητο.

Η τριγενής ταξινόμηση των λογοτεχνικών κειμένων θα επικρατήσει σταδιακά κατά τον 19ο αιώνα με τη συνδρομή τόσο φιλοσοφικών αισθητικών που υιοθετούν και υποστυλώνουν ως φυσική την κατάταξη αυτή (η ίδια η έννοια του «γένους» είναι δάνειο από τη βιολογία υποβάλλοντας τη δυνατότητα μιας αντίστοιχης ταξινομικής), όσο και των αναφυόμενων εθνικών φιλολογιών και ακαδημαϊκών γραμματολογικών σπουδών. Και επέδρασε καθοριστικά στους Ρομαντικούς, που ανέσκαψαν τη θέση του Μπατώ και μετέθεσαν το κέντρο βάρος εκλεπτύνοντάς την σε «εκδήλωση» -όχι απόδοση- «των συναισθημάτων» (Αουγκουστ Βίλχελμ Σλέγκελ, ομοίως αργότερα ο Τζον Στιούαρτ Μιλλ). Αυτό στο οποίο διαφέρει η ποίηση και αυτό που τη συγκροτεί ως γένος είναι, στην αυγή του 19ου αιώνα, το κριτήριο -όχι του αντικειμένου ή θέματος αλλά- του «τρόπου απόδοσης» (Εγελος). Η ποίηση είναι έκφραση από ενθουσιώδη συγκίνηση (Γκαίτε), έντονα συναισθήματα (Γουόρντσγουορθ), εξημμένο πάθος (Μπάυρον).

Την ίδια εποχή στον Γερμανικό Ιδεαλισμό η νέα οπτική θα φτάσει έναν υψηλότερο βαθμό αφαίρεσης· και μια μεγαλύτερη συμμετρία στη συστημική εμμονή εφαρμογής του ίδιου κριτηρίου για όλα τα γένη. Και θα συνδεθεί πιο στενά με το πρόσωπο του ποιητή, χωρίς να μεθερμηνευτεί αλλιώς: η ποίηση γίνεται στον Φρήντριχ Σλέγκελ το 1799 απλώς το «υποκειμενικό» γένος, σε αντίθεση με την αφηγηματική πεζογραφία ως το «αντικειμενικό» γένος και το δράμα ως το «αντικειμενικό-υποκειμενικό». «Περιεχόμενο της ποίησης είναι η υποκειμενικότητα» ως «εσωτερικότητα» στον Εγελο, η «καθ’ εαυτόν έκφραση του υποκειμένου». Οι διατυπώσεις των Ιδεαλιστών τείνουν σταδιακά προς κάτι αντικειμενικότερο μέσα απ’ το υποκειμενικό, προς μια υπέρβαση του απλώς ατομικού – που εν μέρει επιφέρει η ίδια η μορφή και η γλώσσα ως κοινό, μη ιδιωτικό νόμισμα.

Την αξίωση αυτή των «υποκειμενικών θεωριών» για «μεταρσίωση του υποκειμενικού και τοπικού σε κάτι καθολικό» (Σίλλερ), θα την εξαργυρώσει διαυγέστερα ο Ντίλταϋ το 1906 με τη θεωρία της «βιωματικής ποίησης», που αποκαθηλώνει το συναίσθημα ως νευραλγική έννοια, στο πλαίσιο μιας υπαρξιακής γνωσιολογίας που συστήνει το προσωπικό συμβάν, ερμηνευμένο μέσα από το σύνολο της ζωής και αυτοσυνείδησης του ποιητή, ως «βίωμα»: δηλαδή ως νοηματοδοτημένη απ’ τον ίδιο εμπειρία. Αυτήν εκφράζει στο ποίημα μετουσιωμένη λοιπόν σε κάτι καθολικότερο.

Αλλο το «ποιητικό εγώ»

Λίγο αργότερα ο ποιητής ως θυμικό ή βιωματικό υποκείμενο θα εκθρονιστεί-εκδιωχθεί για πρώτη φορά από το ποίημα: το 1910 η Μαργκαρέτε Ζούσμαν αρνείται τη σημασία της αυθεντικότητας του βιώματος, διακρίνοντας τον ποιητή από το «ποιητικό εγώ», όρο οξυδερκή που εισάγει στη θεωρία, και ο οποίος συζητιέται ενδελεχώς έκτοτε, όσο κανείς άλλος στον γερμανόφωνο χώρο. Η πρωτοπρόσωπη ομιλία δεν ερμηνεύεται ως αυτοβιογράφηση, αλλά ως ρόλος εντός του ποιήματος, πιο σωστά ως γλωσσική δομή που σκηνοθετεί την ψευδαίσθηση πραγματικού προσώπου και ομιλίας. Η συνθήκη του «ποιητικού εγώ» ερμηνεύεται ως μυθοπλαστική, όχι με την έννοια της επινόησης, αλλά με την έννοια της μη αναφορικότητας προς την εξωκειμενική πραγματικότητα. Η ταύτιση μιας γραμματικής δομής του κειμένου με τον συγγραφέα δεν θεωρείται πλέον απλώς αφέλεια, αλλά κατηγορικό σφάλμα.

Η κομβική αναθεώρηση στην αντίληψη του κειμενικού υποκειμένου από τη Ζούσμαν επέφερε μια νέα περιπέτεια γενολογικών διελκυστίνδων, καθώς με τον εκτοπισμό του ποιητή από το ποίημα το γένος ξαναβυθίζεται στην αριστοτελική του κατάσταση μιας επισφαλούς και αμφίβολης ετερότητας, στριμωγμένο οντολογικά ανάμεσα σε έναν άτυπο σκηνικό μονόλογο, ήτοι το μονόδραμα μιας εξωσκηνικής ομιλούσας φωνής, και τη δυνατότητα προσδιορισμού της με αφηγηματολογικούς όρους της πεζογραφίας.

Οι δυόμισι αιώνες της ποίησης ως γένους μπορούν ίσως να περιγραφούν ως ταλάντωση πλημμυρίδας και άμπωτης θέσεων για τη σχέση του ποιήματος με τον ποιητή, με ένα μπατάρισμα -σταδιακά- προς τα ίσαλα του τονισμού της αφηγηματικής διάθλασης και της γλωσσικής σκηνοθεσίας, που αίρει ή κάνει επουσιώδη την αληθοτιμή της κατάθεσής του. Το θεωρητικό γεγονός αυτό, όμως, και η συνείδηση των δομών και συμβάσεων που φυσικοποιούν την αναγνωστική εμπειρία της ποίησης, δεν έχει γίνει, εν πολλοίς, κτήμα του ευρύτερου κοινού – πράγμα που εν μέρει εξηγεί και το μειωμένο ενδιαφέρον για τα μονοπάτια της πιο δύσβατης, σε κάποιες πτυχές της, σύγχρονης ποίησης, που απαιτεί μεγαλύτερη εξοικείωση με δομικές συμβάσεις. Σε πείσμα της θεωρίας και κάπως παρωπιδικά, παραμένουμε, τουλάχιστον στα μέρη μας, Ρομαντικοί στον τρόπο που διαβάζουμε.

Ο Αλέξιος Μάινας (Αθήνα, 1976) σπούδασε Φιλοσοφία στη Βόννη. Πρώτες δημοσιεύσεις έκανε το 1994. Πρόσφατη συλλογή: «Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» (Μικρή Αρκτος, 2021)