Οταν η αυτοβιογραφία {LF}αποκτά πολιτικό μήνυμα

«Το θάρρος, η οξύτητα με την οποία αποκαλύπτει τις ρίζες, τις αποξενώσεις και τους συλλογικούς περιορισμούς της προσωπικής μνήμης». Αυτοί ήταν οι λόγοι που επικαλέστηκε η Σουηδική Ακαδημία για να απονείμει το Νομπέλ Λογοτεχνίας στην 82χρονη συγγραφέα Ανί Ερνό, που το ελληνικό κοινό γνωρίζει μέσα από τις μεταφράσεις της Ρίτας Κολαΐτη για τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Είναι η 17η γυναίκα που κερδίζει το βραβείο ανάμεσα σε συνολικά 118 υποψηφιότητες και, με τον τρόπο της, η συγγραφέας που δεν διέψευσε τα προγνωστικά των γραφείων στοιχημάτων, καθώς το όνομά της ήταν περσινό Νο 1 φαβορί και φέτος βρισκόταν στην πέμπτη θέση των υποψηφίων (λίστα Lithub).

Η Ανί Ερνό γεννήθηκε το 1940 και μεγάλωσε στη μικρή πόλη Υβτό της Νορμανδίας. Μεγαλωμένη στην ύπαιθρο και προερχόμενη από τον αγροτικό – εργατικό κόσμο, σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Ρουέν, δίδαξε στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και από το 1997 έως το 2000 εργάστηκε ως καθηγήτρια στο Centre National d’Enseignement par Correspondence. Τα σύντομα, αυτοβιογραφικά της αφηγήματα – τα οποία δεν ξεπερνούν, συνήθως, τις εκατό σελίδες – ασχολούνται με θέματα της παιδικής της ηλικίας, των σχέσεων με τους γονείς της και με τους ερωτικούς της συντρόφους, χωρίς να χάνουν την κοινωνική «αιχμή» τους: «Les armoires vides», 1974, «Ce qu’ils disent ou rien», 1977, «La place», 1984 (ελλ. «Η θέση», εκδ. Χατζηνικολή) «Μια γυναίκα», 1987 (Μεταίχμιο, Ρίτα Κολαΐτη) , «Passion simple», 1991 (ελλ. «Πάθος», εκδ. Χατζηνικολή) κ.ά. Ακολούθησαν το «La honte», 1997 (ελλ. «Ντροπή», εκδ. Χατζηνικολή), «Je ne suis pas sortie de ma nuit», 1999 (ελλ. «Δεν βγήκα από το σκοτάδι μου», εκδ. Χατζηνικολή), «Το γεγονός» (Μεταίχμιο), 2000, «La vie exterieure», 2000, «Se perdre», 2001 (ελλ. «Χάνομαι», εκδ. Χατζηνικολή), «L’occupation». 2002, «L’ecriture comme un couteau» – συνεντεύξεις με τον Frederic-Yves Jeannet, 2003, τα «Χρόνια» (Μεταίχμιο, 2008).

Η παράνομη έκτρωση

Ωστόσο χρειάστηκε να περάσουν 37 χρόνια για να μπορέσει το 2000 να περιγράψει στο «Γεγονός» το βίωμά της και να μοιραστεί στις εκατό σελίδες του βιβλίου τη δική της παράνομη – για την εποχή της – έκτρωση, όταν το 1963 στα 23 της ήταν φοιτήτρια Φιλολογίας, «ταπεινής καταγωγής» και μελετούσε το κίνημα του σουρεαλισμού. Μόνη της, με πενιχρά μέσα, κρυφά από τους γονείς της και απεγνωσμένη, η Ερνό δοκίμασε τα πάντα, ωθώντας το σώμα της σε φυσική εξάντληση, καταφεύγοντας σε βίαιες μεθόδους, όπως τη βελόνα πλεξίματος.

Την ίδια χρονιά, σε ένα τηλεοπτικό πορτρέτο της για λογαριασμό του υπουργείου Πολιτισμού ισχυρίζεται ότι δύο είναι τα στοιχεία που κυριαρχούν στη γραφή της: αυτό της τομής ανάμεσα στον οικογενειακό – κοινωνικό της χώρο και στον κόσμο των γραμμάτων που διάλεξε ν’ ακολουθήσει η ίδια, αφενός, και αφετέρου το στοιχείο της κοινωνικής ανισότητας και της ανδρικής κυριαρχίας στον κόσμο. «Οταν ήμουν παιδί, πολυτέλεια, για μένα, ήταν οι γούνες, τα βραδινά μακριά φορέματα και οι βίλες στην ακροθαλασσιά. Αργότερα νόμισα ότι ήταν το να ζεις μια ζωή διανοούμενου. Τώρα μου φαίνεται ότι είναι και το να μπορέσεις να ζήσεις ένα πάθος για έναν άντρα ή μια γυναίκα», γράφει στο «Πάθος» (εκδόσεις Χατζηνικολή 1993, μετάφραση: Χάρης Παπαδόπουλος).

Μακριά από οτιδήποτε θα μπορούσε να είναι προϊόν της φαντασίας, αναζητά την πραγματικότητα μέσα από τις αναμνήσεις, τις αισθήσεις και τα συναισθήματά της, είτε πρόκειται για συναισθήματα – κοινωνικής – ντροπής, είτε πάθους. Το 2001 δημοσίευσε το προσωπικό της ημερολόγιο με τίτλο «Χάνομαι» (2003, εκδόσεις Χατζηνικολή, μτφ. Θεμιστοκλής και Ντίνα Σιδέρη) αποτυπώνοντας τον έρωτά της για έναν άντρα με φόντο την ιστορική στιγμή της κατάρρευσης του Βερολίνου το 1989. Ορισμένα από τα έργα της έχουν τιμηθεί με έγκριτα βραβεία: το 1984, το αυτοβιογραφικού περιεχομένου έργο της «Ο τόπος» (La place) τιμήθηκε με το βραβείο Renaudot. Το 2008 «Τα χρόνια» απέσπασαν τα βραβεία Marguerite Duras και Francois Mauriac.

Οι μεταφράσεις

Στα ελληνικά τα τελευταία χρόνια, τα βιβλία της κυκλοφορούν από το Μεταίχμιο σε μετάφραση της Ρίτας Κολαΐτη. Ειδικά «Τα χρόνια» θεωρούνται το αριστούργημά της κάνοντας μια περιδιάβαση στη ζωή της, από τα πρώτα χρόνια μετά τον Πόλεμο, μέχρι και σήμερα. «Ο τόπος», ένα αυτοβιογραφικό αφήγημα για όλα όσα συνδέουν αλλά και απομακρύνουν τους πατεράδες από τις κόρες. Το «Μια γυναίκα», ένας τρυφερός και ταυτόχρονα σκληρός και συγκινητικός φόρος τιμής στη ζωή και τον θάνατο της μητέρας της. Και ιδιαίτερα στο μυθιστόρημά της «Το γεγονός» – στο οποίο βασίστηκε η ομότιτλη ταινία της Οντρέ Ντιουάν που τιμήθηκε πέρυσι με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας -, τα μέλη της επιτροπής του Νομπέλ είδαν αυτό που προσφέρει η λογοτεχνία στον κόσμο, κλείνοντας το μάτι στην Αμερική των απαγορευμένων αμβλώσεων. «Δεν με απασχολούσε τόσο η μυθοπλασία όσο η φύση της πραγματικότητας, δεν με ενδιέφερε η εξονυχιστική σκιαγράφηση των χαρακτήρων όσο η ατόφια ανάδυση του συναισθήματος. Ομολογώ ότι αυτή η εμμονή μου με την πραγματικότητα κρατάει μέχρι σήμερα. Και την εξυπηρετώ, κάθε φορά, αλλιώς. Κάθε βιβλίο μου έχει, θέλω να πιστεύω, μια λογοτεχνική φόρμα διαφορετική. Ομως όλα ανεξαιρέτως, ασχέτως αν αντανακλούν επιμέρους βιώματα και συγκυρίες της ζωής μου, είναι προσανατολισμένα στη διερεύνηση της πραγματικότητας όπως εγώ την αντιλαμβάνομαι» έλεγε η Ανί Ερνό σε συνέντευξή της στον συνάδελφο Γρηγόρη Μπέκο, στο «Βήμα», τον Απρίλιο του 2021.