Μπροστά σε σύγκρουση στρατηγικών

Υπάρχει μια σύγκρουση στρατηγικής στα ελληνοτουρκικά; Αν Αθήνα και Αγκυρα έχουν ξεκινήσει τον τελευταίο χρόνο μια νέα παρτίδα σκάκι και ο Κυριάκος Μητσοτάκης με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ακολουθούν τον δικό τους σχεδιασμό για κάθε πιόνι που αποφασίζουν να μετακινήσουν, οι κινήσεις τους εντάσσονται εν τέλει και σε μια ευρύτερη στρατηγική; Στην πραγματικότητα, στις δύο πλευρές του Αιγαίου οι στοχεύσεις είναι διαφορετικές, αλλά σε βασικούς κανόνες η συνταγή δείχνει κοινή. Κι αν δεν αποσκοπεί σε μια καθαρή επικράτηση μέσα από μια αναμέτρηση που έχει ξεκινήσει από καιρό στο διπλωματικό πεδίο, σίγουρα αποβλέπει εκατέρωθεν σε μια βελτίωση της σημερινής θέσης.

Με το νέο σχέδιο αμυντικής θωράκισης της Ελλάδας, σε αέρα και θάλασσα, που έχει μπει σε εφαρμογή, το παιχνίδι ισχύος έχει αλλάξει – και αναγκαστικά είναι διαφορετικές και οι αντιδράσεις της Αγκυρας. Τα παράπονα και τα πυρά του Ερντογάν στην Ουάσιγκτον, για παράδειγμα, που λίγα χρόνια νωρίτερα θα ήταν αδιανόητα, σήμερα ακολουθούν μια νέα τουρκική στρατηγική που είναι απότοκος και μιας νέας ελληνικής στρατηγικής.

Εν μέσω πανδημίας, δύο διακεκριμένοι καθηγητές των Διεθνών Σχέσεων, ο Αθανάσιος Πλατιάς από το Πανεπιστήμιο Πειραιά και ο Κωνσταντίνος Κολιόπουλος από το Πάντειο, παρουσίασαν έναν οδηγό με 50 κανόνες στρατηγικής («Η Τέχνη της Στρατηγικής», εκδόσεις Δίαυλος), που αποκαλύπτουν και, παράλληλα, επιτρέπουν να αναλυθούν πολλές από τις κινήσεις που καταγράφονται σήμερα εκατέρωθεν πάνω από το Αιγαίο. Αν σταθεί κανείς σε όσα διαδραματίζονται από τον περασμένο Μάρτιο στις ουκρανικές πεδιάδες, είναι σαφές ότι ο παράγοντας χρόνος επενεργεί σε όλα τα επίπεδα της στρατηγικής, η οποία μπορεί να κάνει τη διαφορά ανάμεσα στη νίκη και στην ήττα, αλλά στα ελληνοτουρκικά μια σειρά από άλλους κανόνες έχουν μπει σε εφαρμογή. Ενας βασικός κανόνας που καταγράφεται στο ίδιο εγχειρίδιο λέει να μη βασίζεσαι στο ότι ο εχθρός δεν θα έρθει, αλλά στο ότι είσαι έτοιμος να τον αντιμετωπίσεις. Είναι ο κανόνας που έχει επιβάλλει στην Αθήνα να προχωρήσει ταχύτατα σε ένα νέο εξοπλιστικό πρόγραμμα, δημιουργώντας μια ανισορροπία στην εικόνα που είχε συνηθίσει η Αγκυρα την προηγούμενη 20ετία, ιδίως στη φάση του μνημονίου. Επίσης, για την ελληνική πλευρά είναι σαφές ότι πρέπει να στηρίζεσαι στις δικές σου δυνάμεις όσο περισσότερο μπορείς, ανεξάρτητα από τον εάν επιδιώκεις να ενισχύσεις και τις συμμαχίες σου. Η εμπειρία, άλλωστε, έχει διδάξει ότι οι συμμαχίες μπορεί να σε σώσουν – μπορεί και να σε παγιδεύσουν. Αυτή τροφοδοτεί, άλλωστε, και την ελληνική συλλογική πεποίθηση ότι σε έναν πόλεμο με την Τουρκία η Ελλάδα θα είναι μόνη της. Ουδείς θα σπεύσει να πολεμήσει πρώτος για σένα και οφείλεις να έχεις προετοιμαστεί για την υπεράσπιση της κυριαρχίας σου με τις δικές σου δυνάμεις.

Στη βάση αυτή, ένας άλλος κανόνας παρακινεί: «Βοήθησε τον εαυτό σου: διαμόρφωσε το περιβάλλον». Το επιδιώκει η Αθήνα, βάζοντας τις ΗΠΑ – μέσω Αλεξανδρούπολης – στο παιχνίδι του Αιγαίου, ενισχύοντας την ελληνογαλλική διαχρονική σχέση, αξιοποιώντας σε μεγαλύτερο βαθμό τη θέση της στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Το επιδιώκει και από τη δική του πλευρά ο Ερντογάν, επιχειρώντας να παρουσιάσει την Ελλάδα ως επιτιθέμενη και εκβιάζοντας  νατοϊκούς και Ευρωπαίους με τον Πούτιν και με προσφυγικά κύματα. Μητσοτάκης και Ερντογάν γνωρίζουν ότι η στρατηγική πρέπει να προβλέπει και να προσαρμόζεται, ότι το εσωτερικό σου μέτωπο είναι ο ακρογωνιαίος λίθος της στρατηγικής σου, όπως και ότι η οικονομία είναι η βάση της στρατηγικής. Γνωρίζουν επίσης ότι η σωφροσύνη είναι η ύψιστη στρατηγική αρετή και ότι η ηγεσία είναι πολλαπλασιαστής ισχύος – αλλά και διαιρέτης. Από την εποχή του Ελευθέριου Βενιζέλου και του Κεμάλ Ατατούρκ, η Αθήνα ακολουθεί τον κανόνα «μετάτρεψε τον εχθρό σε φίλο: βρες το κοινό συμφέρον όπου αυτό υπάρχει». Αλλά πλέον δίνει έμφαση και στον κανόνα ότι «ο αντίπαλος δεν είναι πάντα ορθολογικός, ούτε έχει πλήρη έλεγχο των πράξεών του».