H αποκατάσταση της δημοκρατίας στην ψηφιακή εποχή

Η δημοκρατία στην ψηφιακή εποχή έρχεται αντιμέτωπη με διάφορες προκλήσεις. Η ψηφιακή τεχνολογία χρησιμοποιείται από κρατικούς και μη κρατικούς δρώντες για να υπονομεύσει τους δημοκρατικούς θεσμούς και να δημιουργήσει πρακτικές οι οποίες ευνοούν τον αυταρχισμό. Για να αποκατασταθεί η δημοκρατία όμως, πρέπει να προσαρμοστούμε σε μια εποχή η οποία χαρακτηρίζεται από πληθώρα πληροφοριών, διασπορά τεχνολογιών επιτήρησης, τεχνολογικούς κολοσσούς που ελέγχουν τη ροή των δεδομένων, μέσα κοινωνικής δικτύωσης που λειτουργούν ως πλατφόρμες διασποράς ψευδών ειδήσεων και αλγόριθμους που επιζητούν την προσοχή μας. Η ψηφιακή τεχνολογία μπορεί να υπηρετήσει τη δημοκρατία, εφόσον πρώτα τιθασεύσουμε τη δύναμή της. Η αποκατάσταση της δημοκρατίας απαιτεί πρωτοβουλίες που αφορούν τη διακυβέρνηση του κυβερνοχώρου, τη χρήση της ψηφιακής τεχνολογίας με τρόπο που να υποστηρίζει τη δημοκρατία και την προτροπή των πολιτών να συμμετέχουν ενεργά στις δημοκρατικές διαδικασίες.

Οι δημοκρατίες πρέπει να αναγνωρίσουν τις δικές τους αδυναμίες και να τις αντιμετωπίσουν για να κερδίσουν πίσω την εμπιστοσύνη των πολιτών τους. Πολιτική πόλωση, ανισότητα, διαφθορά, αναποτελεσματική εκπροσώπηση και διακυβερνητικές πρακτικές που διαφεύγουν της διαφάνειας και της ανάληψης ευθυνών είναι συμπτώματα της αποδυναμωμένης δημοκρατίας. Η ενδυνάμωση της δημοκρατίας χρειάζεται κραταιούς θεσμούς – τα ΜΜΕ αποτελούν έναν από αυτούς – και ισχυροποιημένους πολίτες. Η αποκατάσταση της δημοκρατίας χρειάζεται ρυθμίσεις και δομές οι οποίες συμπεριλαμβάνουν τον ψηφιακό τομέα, την ειδησεογραφία και τη δημόσια εκπαίδευση. Ξεκινώντας από το τελευταίο, οι κυβερνήσεις θα πρέπει να ενστερνιστούν την ανάγκη ψηφιακής (digital literacy) και μιντιακής εγγραμματοσύνης (media literacy). Επειδή η κοινή γνώμη είναι ο κεντρικός στόχος των εκστρατειών επιρροής και διάδοσης ψευδών ειδήσεων, η εκπαίδευση των πολιτών στην αναγνώριση της προπαγάνδας είναι επιτακτική. Σε μια εποχή όπου τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επικρατούν στον δημόσιο διάλογο και λειτουργούν ως διαμορφωτές απόψεων, οι κυβερνήσεις πρέπει να επενδύσουν στη διαδικτυακή εγγραμματοσύνη για την ενημέρωση των πολιτών και στην αντιμετώπιση των εχθρικών ρητορικών. Εξειδικευμένα σεμινάρια θα μπορούσαν να προσφέρονται σε κρατικούς αξιωματούχους και δημοσιογράφους για να τους εκπαιδεύσουν στο πώς να αναγνωρίζουν την παραπληροφόρηση και να ανιχνεύουν τις ψευδείς ειδήσεις.

Οι πολίτες ενδυναμώνονται πραγματικά όχι μόνο όταν ενημερώνονται αλλά επίσης όταν απολαμβάνουν ένα διαφανές ψηφιακό οικοσύστημα. Κατ’ επέκταση, οι πολίτες πρέπει να γνωρίζουν την πηγή όσων διαβάζουν, ποιος έχει πληρώσει για αυτήν και γιατί η πληροφορία έχει φτάσει σ’ αυτούς. Επίσης, θα πρέπει να γνωρίζουν για τα δεδομένα τα οποία συλλέγονται από εταιρείες και κυβερνήσεις και τι συμβαίνει σε αυτά. Μπορούμε να καταπολεμήσουμε την παραπληροφόρηση μόνο εφόσον γνωρίζουμε από πού προέρχεται και το πώς διαδίδεται μέσω των παραδοσιακών και των σύγχρονων μέσων ενημέρωσης. Κατ’ επέκταση, οι κυβερνήσεις πρέπει να ρυθμίσουν τη σχετική αγορά, να θεσπίσουν αντιμονοπωλιακούς νόμους και, εάν είναι αναγκαίο, να σπάσουν τα μονοπώλια. Οι δημοκρατίες χρειάζονται ισχυρά και ανεξάρτητα ΜΜΕ. Εάν οι κυβερνήσεις ενισχύσουν ενεργά την ερευνητική δημοσιογραφία (investigative journalism) και τους ρυθμιστικούς μηχανισμούς, τα ΜΜΕ θα μπορέσουν να υπηρετήσουν τον ρόλο τους ως ένας ανεξάρτητος επιτηρητής.

Τέλος, η ψηφιακή τεχνολογία πρέπει να αποτελεί κομμάτι της λύσης. Η ανάλυση δεδομένων ανοικτής πρόσβασης και οι αλγόριθμοι μπορούν να μας βοηθήσουν να εντοπίζουμε κακόβουλες συμπεριφορές, να αναγνωρίζουμε τις μεθόδους που χρησιμοποιούνται για τη διάδοση ψευδών ειδήσεων και να κάνουμε τη διάκριση πλαστών και αληθινών βίντεο. Σε ένα πεδίο αντιπαράθεσης που κυριαρχείται από ψευδείς ειδήσεις, προβοκατόρικες πρακτικές, αλγόριθμους και μηχανισμούς επιτήρησης, η δημοκρατία οφείλει να ενεργοποιήσει τις έμφυτες αξίες της, την αλήθεια, τον πλουραλισμό, τη συμμετοχή και τη διαφάνεια. Μια αποτελεσματική στρατηγική αντιμετώπισης απαιτεί μια ολιστική προσέγγιση, η οποία συμπεριλαμβάνει μια ισχυροποιημένη κοινωνία πολιτών, συνέργειες μεταξύ της κυβέρνησης και του ιδιωτικού τομέα και μια τεχνολογία η οποία είναι σχεδιασμένη να υποστηρίζει τις δημοκρατικές αξίες.

Ο Ανδρέας Ν. Λιαρόπουλος είναι επίκουρος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς