Τα βιβλία που ενοχλούν τις εξουσίες

Το τίμημα που ζητούσε η μυθική μάντισσα Σίβυλλα ώστε να πωλήσει τα 12 βιβλία με χρησμούς που θα έδιναν λύσεις και απαντήσεις σε όλα τα προβλήματα του κόσμου ήταν υπερβολικό και οι υποψήφιοι αγοραστές αρνήθηκαν να το καταβάλουν. Εκείνη έκαψε τα μισά και προσέφερε τα υπόλοιπα στη διπλάσια από την αρχική τιμή. Η απάντηση ήταν εκ νέου αρνητική, οπότε άλλοι τρεις τόμοι κατέληξαν στην πυρά και οι εναπομείναντες προσφέρθηκαν εκ νέου σε πολλαπλάσια τιμή. Οταν πλέον είχε απομείνει ένα μόνο βιβλίο, σε αντίθεση με τον αριθμό των προβλημάτων που ζητούσαν λύση να έχει διογκωθεί υπερβολικά, καταβλήθηκε το υπέρογκο ποσό για το ένα βιβλίο, που προσέφερε αντιστοίχως το ένα δωδέκατο των λύσεων της διάσημης μάντισσας. Ο μύθος που αφορά τα Σιβυλλικά Βιβλία, όπως συμβαίνει σχεδόν με όλους τους μύθους, κυκλοφορεί σε διαφορετικές εκδοχές, η ουσία όμως είναι η ίδια: τα βιβλία είναι επικονιαστές του ανθρώπινου μυαλού. Μαύρα σημάδια σε μια σελίδα ή στην οθόνη επιτρέπουν την επικοινωνία ανθρώπων που τους χωρίζουν όχι μόνο τεράστιες γεωγραφικές αποστάσεις, αλλά και πολλές δεκάδες αιώνων.

Τα βιβλία είναι φορείς γνώσης. Και η γνώση είναι δύναμη, γεγονός που καθιστά τα βιβλία απειλή για τις αρχές – τις κυβερνήσεις και τους αυτόκλητους ηγέτες – που θέλουν να ελέγχουν τη γνώμη των πολιτών. Και ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να ασκηθεί αυτού του τύπου η εξουσία είναι η λογοκρισία και η απαγόρευση της κυκλοφορίας των βιβλίων.

Πρόκειται για μια επώδυνη διαδικασία με μακρά ιστορία, που δυστυχώς εξακολουθεί να ακμάζει. Γεγονός που κατέστη σαφές για μία ακόμη χρονιά κατά την ολοκλήρωση, χθες, της 40ής επετείου της Εβδομάδας Απαγορευμένων Βιβλίων, μιας ετήσιας εκδήλωσης που «εορτάζει την ελευθερία της ανάγνωσης». Πρόκειται για έναν θεσμό που ξεκίνησε το 1982 ως απάντηση στην αύξηση των «απαγορεύσεων» βιβλίων σε σχολεία, βιβλιοθήκες και βιβλιοπωλεία και έχει ως αποτέλεσμα κάθε χρόνο να δίνεται στη δημοσιότητα ο κατάλογος με τα 10 βιβλία που έχουν δεχθεί αμφισβήτηση ή έχουν αποκλειστεί από βιβλιοθήκες ή από την αγορά.

Η λογοκρισία των βιβλίων σήμερα είναι μια πολύ πιο δύσκολη διαδικασία, σε πρακτικό τουλάχιστον επίπεδο, από ό,τι στο παρελθόν, δεδομένου ότι μερικούς αιώνες πριν ούτε το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού γνώριζε ανάγνωση, ούτε τα βιβλία ήταν άμεσα διαθέσιμα. Η Καθολική Εκκλησία, από την πλευρά της, για πολύ καιρό αποθάρρυνε τους λαϊκούς να έχουν τα δικά τους αντίγραφα της Βίβλου και ενέκρινε μόνο μια λατινική μετάφραση που ελάχιστοι άνθρωποι μπορούσαν να διαβάσουν ούτως ή άλλως. Φαινομενικά κατά αυτόν τον τρόπο θα εμποδίζονταν οι πιστοί να παρερμηνεύσουν τον λόγο του Θεού, αλλά εξασφαλιζόταν επίσης ότι δεν θα μπορούσαν να αμφισβητήσουν την εξουσία των ηγετών της Εκκλησίας.

Ακόμη και όταν τα ποσοστά αλφαβητισμού μειώθηκαν, τα βιβλία παρέμεναν είδος πολυτελείας. Το κόστος τους ήταν ιδιαιτέρως υψηλό, ειδικά εκείνων των λογοτεχνικών έργων υψηλής ποιότητας των οποίων το περιεχόμενο ενδεχομένως να ήταν και πιο «επικίνδυνο», καθεστώς που άλλαξε μετά την τρίτη δεκαετία του 20ού αιώνα όπου ξεκίνησε η μαζική κυκλοφορία οικονομικών και ποιοτικών εκδόσεων. Η αλλαγή αυτή, ωστόσο, δεν σήμανε και τη μείωση των απαγορεύσεων, αντιθέτως το κύμα λογοκρισίας μεγαλώνει όλο και περισσότερο τα τελευταία χρόνια χρησιμοποιώντας ως προκάλυμμα την ανάγκη προστασίας των αναγνωστών.

Σήμερα, η κυβέρνηση της Κίνας, για παράδειγμα, συνεχίζει να εκδίδει διατάγματα κατά των βιβλίων στα σχολεία που «δεν συνάδουν με τις βασικές σοσιαλιστικές αξίες της», ενώ αντίστοιχα περιστατικά ήταν γνωστά και στη Σοβιετική Ενωση, γεγονός που οδήγησε στο καθεστώς της αυτοέκδοσης.

«Οδυσσέας»
Ο «Οδυσσέας» του Τζέιμς Τζόις απαγορεύτηκε στη Βρετανία από το 1922 έως το 1936, παρόλο που ο υπεύθυνος λογοκρισίας για να καταλήξει στην απόφασή του είχε διαβάσει μόνο 42 από τις 732 σελίδες του βιβλίου. Η λογοκρισία επήλθε επειδή ο συγγραφέας είχε χρησιμοποιήσει υβριστικές λέξεις και είχε κάνει μεταξύ άλλων αναφορές στον αυνανισμό, τη σεξουαλική πράξη και τη χρήση τουαλέτας. Ο «Οδυσσέας» βρέθηκε και στην πυρά το 1918 στις ΗΠΑ (όταν εκδιδόταν σε συνέχειες, πριν κυκλοφορήσει ως ενιαίο μυθιστόρημα) και το 1922 στην Ιρλανδία και στον Καναδά

«Αποχαιρετισμός στα όπλα»
Το κλασικό, στις μέρες μας, βιβλίο του Ερνεστ Χέμινγουεϊ, που μιλά για έναν έρωτα στα χρόνια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, είχε χαρακτηριστεί ως «σεξουαλικό μυθιστόρημα» στο παρελθόν και απαγορεύτηκε αυστηρά από σχολεία και βιβλιοθήκες. Η κυβέρνηση των ΗΠΑ πίστευε ότι ήταν επικίνδυνο λόγω των «ενήλικων» σκηνών που περιγράφονταν. Το 1933 κάηκε και από τους Ναζί

«O Φύλακας στη Σίκαλη»
Υπήρξε το πιο απαγορευμένο βιβλίο στα λύκεια των Ηνωμένων Πολιτειών κατά τη δεκαετία του ’70. Ο Χόλντεν Κόλφιλντ είναι ένας μαθητής που έχει αποβληθεί από το σχολείο και αποφασίζει να διασκεδάσει στη Νέα Υόρκη με πολύ αλκοόλ, ιερόδουλες, παλιές του φίλες. To μυθιστόρημα περιέχει πολλές «ανάρμοστες» για την εποχή περιγραφές που αφορούσαν το πώς σκεφτόταν και έπραττε ένας ανήσυχος νέος. Το βιβλίο του Τζερόμ Ντέιβιντ Σάλιντζερ τέθηκε υπό αμφισβήτηση και το 2009.

«1984»
Στο στόχαστρο βρέθηκε και το δυστοπικό μυθιστόρημα του Τζορτζ Οργουελ, στο οποίο περιγράφεται η απόλυτη απαγόρευση της ατομικής και εναλλακτικής σκέψης ως κάτι που θεωρείται από τις Αρχές «έγκλημα σκέψης». Το βιβλίο επικρίθηκε έντονα για φιλοκομμουνιστική προπαγάνδα και αμφισβητήθηκε από την αμερικανική κυρίως κυβέρνηση το 1981.

«Οταν σκοτώνουν τα κοτσύφια»
Ναι μεν οι πωλήσεις του βιβλίου της Χάρπερ Λι έχουν ξεπεράσει τα 50 εκατ. αντίτυπα παγκοσμίως και η ίδια τιμήθηκε με βραβείο Πούλιτζερ, αλλά το γεγονός ότι πραγματεύεται το ζήτημα του ρατσισμού στον αμερικανικό Νότο τη δεκαετία του ’30 ενέταξε το εν λόγω έργο στη «μαύρη λίστα», με αποτέλεσμα το 1977 να απαγορευτεί προσωρινά στις ΗΠΑ, ενώ έως και πρόσφατα να αμφισβητηθεί είτε για τη χρήση «ακατάλληλων» λέξεων είτε για υποθάλποντα ρατσισμό λόγω της χρήσης του όρου «νέγρος»

«Ανθρωποι και ποντίκια»
Από το 1937 που εκδόθηκε, έχει παρουσιαστεί αναρίθμητες φορές στο θέατρο, έχει διασκευαστεί για τον κινηματογράφο και την τηλεόραση και θεωρείται από τα κορυφαία αριστουργήματα της αμερικανικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα, ωστόσο το έργο του Τζον Στάινμπεκ δεν έτυχε ευρείας αποδοχής όταν κυκλοφόρησε, δεδομένου ότι περιγράφει μια σκληρή ιστορία στην Αμερική του Μεσοπολέμου, σε μια εποχή διάψευσης των ονείρων. Οι απαγορεύσεις ξεκίνησαν το 1953 στην Ιρλανδία έως και το 1980 στο Οχάιο, ενώ υπό αμφισβήτηση τέθηκε ξανά στις ΗΠΑ το 2007

«Λολίτα»
Το μυθιστόρημα του Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ που εκδόθηκε το 1955 έχει αναγνωριστεί ως ένα από τα καλύτερα μυθιστορήματα του 20ού αιώνα, ωστόσο η ιστορία του καθηγητή που εμπλέκεται σεξουαλικά με τη 12χρονη προγονή του δεν έτυχε από όλους θερμής υποδοχής. Το βιβλίο που ενέπνευσε τον Στάνλεϊ Κιούμπρικ για την ομώνυμη ταινία του ήταν απαγορευμένο ως άσεμνο μέχρι το 1959 στη Βρετανία, τη Γαλλία και την Αργεντινή.

«Δόκτωρ Ζιβάγκο»
Μπορεί το 1958 ο Μπορίς Παστερνάκ να τιμήθηκε με το Νομπέλ Λογοτεχνίας για το μυθιστόρημά του «Δόκτωρ Ζιβάγκο», το οποίο είχε εκδοθεί στην Ιταλία τον προηγούμενο χρόνο, οι σοβιετικές Αρχές όμως εξοργίστηκαν και τα κρατικά ελεγχόμενα μέσα ενημέρωσης αποκαλούσαν το βιβλίο «καλλιτεχνικά άθλιο, κακόβουλο έργο» επειδή δεν εξυμνούσε τη Σοβιετική Επανάσταση, με αποτέλεσμα ο συγγραφέας να αναγκαστεί να αρνηθεί το βραβείο

«Ο εραστής της λαίδης Τσάτερλι»
Δεν αντιμετωπίστηκε εξ αρχής ως αριστούργημα της ερωτικής λογοτεχνίας το βιβλίο του Ντ. Χ. Λόρενς και μέρος της φήμης του οφείλεται στις απαγορεύσεις που έχει υποστεί. Λογοκρίθηκε εξ αρχής καθώς θεωρήθηκε ότι παραβιάζει τον νόμο «περί προσβολής της δημοσίας αιδούς» και έως το 1960 κυκλοφορούσε περικομμένο. Μετά από δίκη που διήρκεσε έξι ημέρες επετράπη η κυκλοφορία του χειρογράφου στην πλήρη μορφή του και πωλήθηκαν περισσότερα από 2 εκατ. αντίτυπα μέσα στον πρώτο χρόνο. Απαγορεύτηκε στην Κίνα το 1987 ως επικίνδυνο για τη διαφθορά των νέων.

«Σατανικοί στίχοι»
Στο Πακιστάν, στη Σαουδική Αραβία, στην Αίγυπτο, τη Σομαλία, το Σουδάν, το Μπανγκλαντές, τη Μαλαισία, το Κατάρ, την Ινδονησία, τη Νότια Αφρική και την Ινδία έως σήμερα είναι απαγορευμένο το τέταρτο μυθιστόρημα του Σαλμάν Ρούσντι καθώς είναι εμπνευσμένο από τη ζωή του Μωάμεθ και έχει χαρακτηριστεί ως επικριτικό προς το Ισλάμ. Ο συγγραφέας έχει γίνει στόχος αποτυχημένων δολοφονικών επιθέσεων εναντίον του, ενώ επιθέσεις ανά τον κόσμο έχουν δεχθεί μεταφραστές και εκδότες του βιβλίου που κυκλοφόρησε το 1988.