Εφιαλτικός ρεαλισμός

Στο σημερινό μου κείμενο θα περιοριστώ στο έργο και τη «σχολή» ενός συγγραφέα που καλλιέργησε ένα σπάνιο σκηνικό και ιδεολογικό ήθος και ύφος που φύτρωσε, και για λίγο γιγαντώθηκε, στον Μεσοπόλεμο, εκείς στις ανατολικές χώρες της Ευρώπης, μέσα στις συμπληγάδες καθολικισμού και μαρξισμού, μεταφυσικής και ντανταϊσμού (μορφολογικής κυρίως σχιζοφρένειας μορφωμάτων).

Εγραφα, λοιπόν, πριν από 49 χρόνια (1973), με αφορμή την παράσταση του έργου του Πολωνού Βίτκιεβιτς «Η μεταφυσική του μοσχαριού με τα δυο κεφάλια» στο ΚΘΒΕ, σε σκηνοθεσία της Κούλας Αντωνιάδου, για την πρώτη εμφάνιση στη χώρα μας αυτής της εξωτικής αισθητικής που την κατάπιε αργότερα ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός: «Οταν κάποτε θα γραφεί σωστά και χωρίς προκαταλήψεις η ιστορία του ευρωπαϊκού πνεύματος στον αιώνα που ζούμε, ίσως τότε θα καταλάβουμε πως τα περισσότερα ψωμιά που φάγαμε, καλοζυμωμένα από τους φούρνους του Παρισιού και του Λονδίνου, χρωστούν το ζυμάρι τους και τη μαγιά τους στα μυστικά εργαστήρια του Βορρά και της Ανατολής, της Ευρώπης των παρυφών. Τότε θα αντιληφθούμε πως η έκρηξη του παραλόγου γύρω στο 1950 δεν ήταν τίποτε άλλο από τη μοιραία ώρα που τάχτηκε να εκραγεί η βραδυφλεγής βόμβα που ρύθμισαν κάποιοι αποδιοπομπαίοι ντανταϊστές σε συνεννόηση με μοναχικές ψυχές που εξέπεμπαν στο ίδιο στίγμα. Πατέρας του παραλόγου δε θα είναι τότε ο Ιονέσκο. Μόνο νονός. Το “παιδί” είχε πατέρα τον Μπλοκ, τον Μαγιακόφσκι, τον Ούγκο Μπαλ, τον Ιβάν Γκολ, τον Βίτκιεβιτς, τον Γκομπρόβιτς, τον Βιτράκ, τον Ζαρρύ. Δεν ήταν “πρόδρομοι”, όπως θέλουν να τους παρουσιάσουν για να τους νομιμοποιήσουν. Ηταν οι δημιουργοί. Και οι σύγχρονοι έχουν ανάγκη από τη δική τους νομιμοποίηση.

Αδικία

Ο Βίτκιεβιτς, που αυτοκτόνησε στα 1939, μόλις πριν από 10 χρόνια (1963) δημοσιεύτηκε και παίχθηκε στην Πολωνία. Επρεπε να πετύχουν οι άμεσοι απόγονοί του, ο Μρόζεκ και ο Πολάνσκι, για να γυρίσει από τον καιρό να διεκδικήσει το μερίδιό του από το ευρωπαϊκό θέατρο. Αν σκεφτεί κανείς πως “Η μεταφυσική του μοσχαριού με τα δυο κεφάλια” έχει γραφτεί γύρω στα 1920 – 1922, δηλαδή έξι – οκτώ χρόνια πριν από τον “Βικτόρ” του Βιτράκ, και που οι Γάλλοι μόλις την περασμένη δεκαετία τον ανακάλυψαν, συνειδητοποιεί την αδικία που έχει υποστεί μια ολόκληρη γενιά πρωτοπόρων και τα κέρδη που εισέπραξαν οι “πρωτοπόροι” του 1950. Ισως το θλιβερό συμπέρασμα να βρίσκεται στη διαπίστωση πως η καθιέρωση τόσων εμιγκρέδων (Μπέκετ, Ιονέσκο, Αντάμοφ, Αραμπάλ) εξαρτιόταν από το “προσκύνημα” στη γαλλική γλώσσα και κουλτούρα. Ο Βίτκιεβιτς βγαίνει κατευθείαν από το “Καφέ Βολταίρ” των ντανταϊστών, προηγείται των μανιφέστων του Μπρετόν, είναι παιδί του Λωτρεαμόν και του Απολλιναίρ, ταξιδεύει με το “Μεθυσμένο καράβι” του Ρεμπώ στις τροπικές θάλασσες, έχει συγγένειες με τη “Λούλου” και τα παιδιά του “Ξυπνήματος της άνοιξης” του Βέντεκιντ, συζητεί με τις φόρμες του Πικάσο και τα “φανταστικά” πρόσωπα του Μπέκμαν, κατοικεί στα τοπία του Ιερώνυμου Μπος και του Νταλί, γνωρίζει να μετουσιώνει σε θεατρική σάρκα τον Φρόυντ καλύτερα από τον Λενορμάν.

Η θεωρία του για την “καθαρή φόρμα”, που ξεκινάει από τη μελέτη της ζωγραφικής του Πικάσο και του Ερνστ, παίρνει στα θεατρικά του έργα μια τρομερή δύναμη, σπάνια στη λογοτεχνία του θεάτρου. Στέρεο θέμα – πυρήνας, ελλειπτικό γράψιμο, υποδόριες τρικυμίες κάτω από μία λεία επιφάνεια ή, αντίστροφα, συγκεχυμένη επιφάνεια που προβάλλεται σε ένα ήρεμο, μεταφυσικό βάθος. Είναι περίεργο πόσο κοντά βρίσκεται στη “Μεταφυσική” ο “Βικτόρ” του Βιτράκ. Το ίδιο θέμα, η ίδια πορεία των συμβάντων, το ίδιο τέλος, η ίδια πικρή γεύση. Αν έπονταν το έργο του Βίτκιεβιτς, θα έλεγε κανείς πως είναι ένα μεταφυσικό σχόλιο, μια σε βάθος διερεύνηση του γαλλικού έργου. Ομως ο Βίτκιεβιτς προηγείται κι έτσι ο “Βικτόρ” φαίνεται σαν μια επιτομή, μια εκλαϊκευση της συλλήψεως του πρώτου.

Φυσικά εδώ δεν αναφέρομαι στη γραφή. Οι δομές των δύο έργων είναι εντελείς καθεαυτές και παράλληλες. Βασικό γνώρισμα της συλλήψεως του Βίτκιεβιτς είναι το πρόβλημα του χρόνου. Παρακολουθώντας την παράσταση διαπιστώνεις σαφέστατα πως ο χρόνος του θεατή δεν διασταυρώνεται ποτέ με τον χρόνο της θεατρικής φόρμας, ούτε πάλι η φόρμα είναι η φέρουσα τον χρόνο των συμβάντων που περιέχει. Τα ίδια πάλι τα συμβάντα μετέχουν σε δύο χρονικότητες, την πραγματική και την ονειρική. Συχνά διαπιστώνεις πως ανάμεσά τους παρεμβάλλεται και μία τρίτη, δεοντολογική αυτή. Ο μύθος δεν είναι αφηγήσιμος, μόλο που τα στοιχεία του παραπέμπουν σε οικείες αφηγηματικές φόρμουλες. Ο τόπος είναι προσδιορισμένος, αλλά υπονομεύεται συνεχώς από την παρουσία στοιχείων που δεν του ανήκουν. Χαρακτήρες δεν υπάρχουν. Η δράση των προσώπων δεν στηρίζεται πουθενά, έχει μια ροή που ανάγεται στη ρευστότητά της την ίδια. Βεβαίως, κάθε συμβάν αυτονόμως είναι αυθύπαρκτο και αναγνωρίσιμο με τα κοινά ρεαλιστικά μέτρα, αλλοιωμένα, όμως, με το επόμενο ή με τον λόγο. Γιατί ο λόγος στήνει παγίδες στην όψη, η όψη διαψεύδει τον λόγο ή παραποιεί τον τόπο και όλα μαζί αναιρούνται από μια εσωτερική και αναγκαία αντίφαση.

Οι άνθρωποι του Βίτκιεβιτς είναι παράλογοι, κοιταγμένοι απέξω. Μέσα στο ίδιο τους το σύστημα, ως τιμές που επαληθεύουν τη φόρμα στην οποία ανήκουν και την οποία υπηρετούν, έχουν μίαν απόλυτη και αυταπόδεικτη λογική συνέπεια. Στο λογικό σύστημα του Βίτκιεβιτς δεν υπάρχει αντίφαση, με την αριστοτελική αντίληψη. Τα πράγματα μπορεί να είναι και να μην είναι κάτι, ταυτόχρονα. Φυσικά, ούτε κουβέντα να γίνεται για τον αποχρώντα λόγο. Ο Βίτκιεβιτς έδωσε στο θέατρο ένα έργο απροσδιόριστο, πριν ακόμη θεμελιωθεί η φυσική θεωρία της αβεβαιότητας.

Αντικομφορμισμός

Πέρα από όλ’ αυτά, ο Βίτκιεβιτς συγκροτεί ένα σύστημα απόψεων αντικομφορμιστικό, όπου ο πολιτισμός της Δύσης ασφυκτιά και εξουθενώνεται. Οι “αξίες” γελοιοποιούνται και τίθενται μόνο αρνητικά. Εχουμε να κάνουμε με μίαν ιδιότυπη μεταφυσική που, όταν την καλοκοιτάξεις, ίσως θα ανακαλύψεις μια αποφατική δογματική θέση. Ο κόσμος είναι η άρνησή του. Από την κριτική του κόσμου, όμως, δεν γλιτώνει ούτε ο πρωτόγονος πολιτισμός, ούτε ο “φυσικός” άνθρωπος του έργου, φορώντας το κοστούμι του πολιτισμού, παρασύρεται στη δίνη των καταδικασμένων. Ο Χρήστος Γιανναράς είχε την πληροφορία πως ο προφήτης του ντανταϊσμού, ο Ούγκο Μπαλ, έχει γράψει βαθυστόχαστες μελέτες για τους μυστικούς πατέρες της ορθοδοξίας. Δεν τις έχω υπόψη μου. Πάντως, δεν αποκλείω μια διασταύρωση του σλάβικου μυστικισμού του Βίτκιεβιτς με κάποια ανάλογα ρεύματα. Ο κόσμος που εμμέσσει δεν μπορεί, παρά να θέτει στο κενό του κάτι άλλο. Οι προσπάθειες των προσώπων του είναι “των συφοριασμένων”».