Ιταλία, μια ευρωπαϊκή ιδιομορφία (#not)

Σύμφωνα με το πρόσφατο Ευρωβαρόμετρο (Ιούνιος – Ιούλιος 2022), η Ιταλία δεν αποκλίνει από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο ούτε στην εμπιστοσύνη προς την ΕΕ ούτε στην εμπιστοσύνη προς την εθνική κυβέρνηση, ενώ μοιάζει να αξιολογεί ως λιγότερο σημαντικό ζήτημα τη μετανάστευση. Από την άλλη, η ανεργία θεωρείται μείζον πρόβλημα σε υπερδιπλάσιο ποσοστό από αυτό της ΕΕ, ενώ οι Ιταλοί φοβούνται πολύ περισσότερο από άλλους Ευρωπαίους ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία μπορεί να προκαλέσει μεγάλη οικονομική κρίση. Τα ποσοστά αυτά δίνουν την εικόνα μιας χώρας που ζει υπό το καθεστώς οικονομικού φόβου παρά σε ακραία πολιτική κρίση. Πόσο αντιπροσωπευτική είναι, όμως, μια τέτοια εκτίμηση μπροστά στο ενδεχόμενο να γίνει πρωθυπουργός η ακροδεξιά αρχηγός ενός μεταφασιστικού κόμματος, που στις τελευταίες εκλογές είχε συγκεντρώσει μόλις 4,4%;

Το πολιτικό σύστημα της Ιταλίας μοιάζει διαχρονικά «ιδιαίτερο». Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’90, η Χριστιανοδημοκρατία, ως κυρίαρχο κόμμα σε συνεργασία με μικρότερα κόμματα-δορυφόρους, απολάμβανε 50 σχεδόν χρόνια αδιατάρακτης διακυβέρνησης. Οι κυβερνήσεις είχαν μικρή διάρκεια, ωστόσο κόμματα και πολιτικό προσωπικό μεταβάλλονταν ελάχιστα. Η τομή επήλθε ακαριαία τη δεκαετία του ’90, στη δίνη σκανδάλων κυβερνητικής διαφθοράς, κατάρρευσης του κομμουνισμού και μεταρρύθμισης του εκλογικού συστήματος.

Στις εκλογές του 1994 ουσιαστικά συμμετέχουν μόνο νέα κόμματα, με μέσο όρο ζωής τα δύο έτη. Το κομματικό σύστημα μεταβάλλεται εξαιρετικά: κατακερματισμός, νεοπαγή κόμματα και δη προσωποπαγή (personal parties), ενίσχυση της Ακροδεξιάς (Alleanza Nazionale του Φίνι, Lega Nord του Μπόσι), εκλογικές συμμαχίες. Βασικό στοιχείο: ο πολυκομματικός διπολισμός ανάμεσα σε δύο μεγάλους συνασπισμούς (με συμμαχίες πολλών κομμάτων, ακόμα και άνω των 8), ενός κεντροδεξιού (με ακροδεξιούς) και ενός κεντροαριστερού, οι οποίοι εναλλάσσονται στην εξουσία έπειτα από κάθε εκλογική αναμέτρηση έως το 2011.

Το 2013, η δυναμική είσοδος του ιδεολογικά απροσδιόριστου 5 Stelle και στη συνέχεια η πρωτιά του το 2018 (με 32,7%, ποσοστό υψηλότατο για τα ιταλικά δεδομένα) θα διαμορφώσει έναν τρικομματισμό με παράδοξες κυβερνητικές συνεργασίες. Δοκιμάστηκαν όλα σχεδόν τα σενάρια συνεργασιών: κυβέρνηση τεχνοκρατών (2011-2013), μεγάλος συνασπισμός, κυβέρνηση αντισυστημικών κομμάτων, παραδοσιακών και αντισυστημικών εταίρων, κυβέρνηση εθνικής ενότητας. Κυβερνήσεις συχνά «παράταιρες» και με ιδεολογική ετερογένεια, όπως άλλες που είδαμε στον ευρωπαϊκό Νότο τα προηγούμενα χρόνια.

Ο μετά το 2013 μετασχηματισμός του κομματικού συστήματος είναι ακόμη εν εξελίξει. Ας συγκρατήσουμε όμως τα εξής.

Η συμμετοχή αντισυστημικών κομμάτων στην κυβέρνηση δεν κατευνάζει την κρίση αντιπροσώπευσης, καθώς δεν φαίνεται να πείθουν ως εναλλακτική διακυβέρνησης. Η Ιταλία έχει ήδη δείξει τα πολιτικά όρια του κυβερνητικού αντισυστημισμού. Τόσο το 5 Stelle το 2013 (25,6%) όσο και τώρα οι Fratelli d’Italia της Μελόνι (εκτίμηση για 24%) εκτινάσσονται εκλογικά όταν αναδεικνύονται στο μοναδικό σημαντικό κόμμα αντιπολίτευσης απέναντι σε κυβέρνηση τεχνοκρατών, στη μια περίπτωση, ή εθνικής ενότητας, στην άλλη, στις οποίες συμμετέχουν τα υπόλοιπα κόμματα. Η αντιπολίτευση έχει το προνόμιο να πολιτικοποιεί τη δυσαρέσκεια. Ωστόσο, το φαινόμενο των flash parties, τα οποία εμφανίζονται σε μία-δύο εκλογικές αναμετρήσεις με υψηλό ποσοστό και στη συνέχεια ατροφούν, είναι αρκετά σύνηθες (π.χ. Ρέντσι-Italia Viva, 5 Stelle). Με την ενδεχόμενη επαναφορά των εκλογικών συνασπισμών, όπως δείχνει η δημοσκοπική επιτυχία της Δεξιάς, η Ιταλία φαίνεται να ευθυγραμμίζεται με το ευρύτερο ρεύμα διαμόρφωσης δύο διακριτών ιδεολογικών μπλοκ: ενός αυταρχικού ριζοσπαστικού συντηρητισμού από τη μια, και από την άλλη μιας δικαιωματικής-οικολογικής ατζέντας που αποδίδει ειδικό βάρος στο κοινωνικό κράτος και τις εργασιακές σχέσεις. Το δεύτερο μπλοκ είναι μάλλον λιγότερο συγκροτημένο απ’ ό,τι αλλού σε επίπεδο ιδεών και προσώπων.

Διαχρονικά, πάντως, η Ιταλία διατηρεί μια σταθερότητα όχι μικρότερη από τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Οι απαισιόδοξοι δικαιούνται να ελπίζουν ότι το μότο της πόλης του Παρισιού «Κλυδωνίζεται αλλά δεν βυθίζεται» μπορεί να ισχύει και για τη Ρώμη.

Η Κατερίνα Λαμπρινού είναι πολιτική επιστήμων