«Μαθαίνουμε να κάνουμε τους έξυπνους, όχι να έχουμε απορίες»

Κάθε καλλιτέχνης και πιο συγκεκριμένα κάθε ηθοποιός, συνειδητά ή ερήμην του, ταυτίζεται με μια ιδιαιτερότητα που αν και η αφετηρία της είναι εσωτερική κεφαλαιοποιείται ως μια εσωτερική ιδιότητα. Ποια είναι αυτή όσον αφορά τον Νίκο Κουρή; Το γεγονός πως όση τηλεόραση κι αν κάνει ή σε όσες κινηματογραφικές ταινίες κι αν παίξει το άκουσμα του ονόματός του ανακαλεί πάντα τον ηθοποιό του θεάτρου και τους θεατρικούς του ρόλους.

Κατά έναν παράδοξο τρόπο όταν συζητάς μ’ έναν ηθοποιό για το θέατρο δεν είναι σπάνιο ή μάλλον είναι κάτι πολύ συχνό, μαζί με τις «αναπόφευκτες» αναφορές σε θέματα, όπως, για παράδειγμα, ποιοι υπήρξαν οι δάσκαλοί του, να «εκτρέπεσαι» πάντα σε προβλήματα ενός ζέοντος ηθικού και ευρύτερα κοινωνικού περιεχομένου. «Αν και δεν πιστεύω στους δασκάλους όσον αφορά τα πολύ ουσιαστικά πράγματα, ωστόσο αναγνωρίζω αρκετούς ως δασκάλους μου. Υπήρξα πολύ τυχερός που συνάντησα τον Λευτέρη Βογιατζή, τον Δημήτρη Μαυρίκιο, τον Γιάννη Χουβαρδά, τη Ράνια Οικονομίδου, τον Δημήτρη Καταλειφό, αναφέρω ενδεικτικά μερικά ονόματα. Επειδή το θέατρο έχει μεγάλη σχέση με τη βαθύτερη ύπαρξη του ανθρώπου, είναι πολύ δύσκολο πράγμα να μετασχηματίσεις ή να μετατρέψεις σε προσωπική σου περιουσία όλα αυτά που σου έχουν αρέσει ή σ’ έχουν γοητεύσει σε σχέση με όσα άκουσες ή έμαθες ακόμη και από πάρα πολύ ταλαντούχους ανθρώπους. Είναι πολύ δύσκολο ν’ ανακαλύψεις τι τελικά είσαι εσύ ο ίδιος, το δικό σου ήθος, το δικό σου γούστο, τη δική σου αλήθεια, τη δική σου τελικά κατεύθυνση. Ωστόσο αν υπάρχει πλέον ένα μεγάλο πρόβλημα, δεν είναι ότι έχει αλλάξει ο τρόπος που βλέπουμε θέατρο, έχει αλλάξει ο τρόπος που ζούμε. Εχει αλλάξει εκ βάθρων και δραματικά. Είναι ότι κανείς πια δεν φαίνεται διατεθειμένος να εξαιρεθεί από αυτή τη συνεχή επαφή με το κινητό. Πού θα οδηγηθεί τελικά το είδος μας, όλοι μας δηλαδή, τα παιδιά μας και τα εγγόνια μας, σε σχέση με αυτή την ιστορία, αισθάνομαι πολύ μικρός ώστε να μπορώ να πω οτιδήποτε. Μικρός εννοώ σε σχέση με το μέγεθος της αμηχανίας που μου προκαλείται. Το παρατηρώ όχι μόνο στους γύρω μου, αλλά και στον εαυτό μου και στο παιδί μου, ότι οι σχέσεις μας πια υπάρχουν μέσα από το κινητό, ακόμη κι όταν μιλάμε. Το θέατρο και οι παραστατικές τέχνες οφείλουν να λάβουν πολύ σοβαρά υπόψη τους το γεγονός αυτό. Τα πράγματα, δυστυχώς ή ευτυχώς, δεν είναι πια όπως ήταν, είναι πολύ δύσκολο να απεξαρτηθεί κανείς από αυτό το είδος της επαφής όπως τη διατηρεί με την οθόνη. Με την οθόνη είτε λέγεται κομπιούτερ είτε λέγεται κινητό είτε λέγεται τάμπλετ είτε λέγεται τηλεόραση. Η τηλεόραση βέβαια τριτεύουσα όσον αφορά την επικοινωνία με τον εαυτό σου, ποια επικοινωνία δηλαδή, καμιά επικοινωνία. Το έργο που ανεβάζω τον Οκτώβριο στο Θέατρο Αθηνών, “Η μοναξιά της δύσης”, μιλάει γι’ αυτή ακριβώς τη μοναξιά, τη δυσκολία της επικοινωνίας ανάμεσα σε δύο αδέλφια, σε έναν ιερέα που προσπαθεί να βοηθήσει και σε μια έξαλλη κοπέλα που είναι έτοιμη για όλα. Το έργο μιλάει κυρίως για την παιδική ηλικία, αλλά με χιούμορ, ακραίο, αλλά χιούμορ, αυτό το χιούμορ που σώζει τους ανθρώπους όταν τα πράγματα δυσκολεύουν. Δεν είναι ένα χαζό πράγμα το χιούμορ, φτάνει να σκεφτείς τι συμβαίνει γύρω μας. Το γαϊδουράκι που σύρθηκε αιμόφυρτο πριν από λίγο καιρό, οι δηλώσεις του μητροπολίτη Ιωαννίνων περί βιασμού, αν δεν κάνεις χιούμορ θα τρελαθείς. Ο καθένας βέβαια ανάλογα με το γούστο του, την ποιότητά του, τη μόρφωσή του. Κι όταν λέω μόρφωση δεν εννοώ την ακαδημαϊκή, εννοώ το πώς έχεις σχηματιστεί, το πώς αντιλαμβάνεσαι τον κόσμο. Το θέμα δεν είναι πια το πόσα ξέρεις και τι επίδειξη κάνεις με τις γνώσεις σου, αλλά τι σ’ ενδιαφέρει να ψάξεις».

Αν και δεν είναι τυχαίο, παραμένει ωστόσο εξαιρετικά συγκινητικό ότι οι καλλιτέχνες, ακόμη κι όταν τα αποτελέσματα της δουλειάς τους θα έπρεπε να τους κάνουν να αισθάνονται, ως έναν βαθμό, τουλάχιστον «ασφαλείς», είναι οι μόνοι που αναγνωρίζουν το δικαίωμα στον εαυτό τους να διατηρηθούν απορίες και επιφυλάξεις για το καθετί. «Το θέατρο είναι απλά μια δυνατότητα, το λέω με πολλή μεγάλη συγκίνηση. Αν και δεν ήταν καθόλου εύκολα τα πράγματα για μένα όταν μπήκα στο θέατρο, δεν παύω να θεωρώ πολύτιμες τις δυσκολίες που συνάντησα. Είναι ένας χώρος που αισθάνομαι πολύ καλά μέσα του, πολύ καλύτερα απ’ ό,τι όταν ήμουν είκοσι χρόνων, πολύ πιο χαρούμενος και δημιουργικός, με μεγαλύτερο κέφι. Αισθάνομαι έτοιμος να αξιοποιήσω ένα σύνολο εμπειριών που τις οφείλω σε ανθρώπους πολύτιμους, έστω κι αν δεν το καταλάβαινα όταν συνέβαινε, αφού ο εγωισμός τού να πιστεύεις πως ξέρεις είναι αποτρεπτικός τού να καταλάβεις. Ενώ θα έπρεπε να μας μαθαίνουν να αισθανόμαστε βολικά μέσα στην άγνοιά μας, συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο. Αρχίζεις όμως κάτι να κάνεις, όταν συνειδητοποιείς την άγνοιά σου. Συνειδητοποιώντας την άγνοιά σου, αρχίζεις να μαθαίνεις και για τον εαυτό σου και για το τι πρέπει να κάνεις. Δυστυχώς δεν έχουμε μάθει ή μάλλον δεν μαθαίνουμε να έχουμε απορίες, μαθαίνουμε να κάνουμε τους έξυπνους, κάτι καταστροφικό τόσο για την τέχνη – όσο και για την πολιτική. Είναι ψεύτικο πράγμα να καμώνεσαι πως έχεις τις λύσεις και τους τρόπους για να διαχειριστείς την κάθε κρίση και την κάθε δυσκολία. Αν όμως είσαι ένας κανονικός άνθρωπος που θέλει να κάνει τη δουλειά του με αγάπη, να ζήσει τη ζωή του αληθινά, αλλά να σκέφτεται λιγάκι και τον διπλανό του – συγγνώμην που τα συνδυάζω μεταξύ τους, αλλά έχει καταντήσει το να ζήσω εγώ καλά να νοείται ότι γίνεται μόνο εις βάρος του άλλου – προσπαθείς να διαχωρίσεις τη θέση σου σε σχέση μ’ όλη αυτή την επικρατούσα ψευτιά. Δυστυχώς όμως η γενιά μου μεγάλωσε με τον τρόπο αυτό. Αλλά και οι επόμενες γενιές με τον ίδιο τρόπο μεγαλώνουν. “Κοίτα τον εαυτό σου”. Βεβαίως θα κοιτάξω τον εαυτό μου αλλά μέσα του, όχι απέξω, όχι με γνώμονα το “ό,τι φάμε, ό,τι πιούμε κι ό,τι αρπάξει ο κ… μας”. Δεν είναι έτσι. Γιατί αν ισχύει κάτι αντίστοιχο, η ζωή γίνεται πολύ φτηνή. Η ζωή όμως είναι πολύ ακριβό πράγμα για να το πετάς στα σκουπίδια».

«Η λέξη είμαι εγώ»

Αν οι λέξεις παραμένουν – όσο κι αν δεν τις «γεννά» ο ίδιος – το κυριότερο εργαλείο προκειμένου να εκφραστεί ένας ηθοποιός, η προσέγγισή τους σε σχέση με την ελευθερία που απολαμβάνει ο ίδιος με την εμβρίθεια ενός γλωσσολόγου κάνει αναμφισβήτητα τις λέξεις να ηχούν ακόμη πιο πολυσήμαντες όσον αφορά το πάντα αδιερεύνητο βάθος τους. «Το καθετί, καλό ή κακό, έχει ως αφετηρία την παιδική ηλικία. Εκεί εντοπίζονται οι μεγάλες τρύπες, οι μεγάλες πληγές, αλλά και τα αποθέματα που έχουν δημιουργηθεί, αν τα πράγματα έγιναν σωστά, και που σε ακολουθούν μια ζωή. Αν μεγάλωσες με αγάπη – κι όταν λέω αγάπη δεν εννοώ το χάδι – αποκλείεται να στραβώσεις. Χρειάζεται όμως ο άλλος, ακόμη κι όταν του μιλάς αυστηρά, να νιώθει πως το κάνεις με αγάπη, πως τον νοιάζεσαι. Χρειάζεται να προεξέχει το αίσθημα της αγάπης ώστε το παιδί όταν γίνει ενήλικος να εμπιστευθεί αυτό που του έχεις πει. Αναρωτιέται κανείς γιατί άραγε να υπάρχουν τόσο διαφορετικές αντιλήψεις για το αυτονόητο, όταν όλοι μας ακούμε και διαβάζουμε πράγματα που συμπίπτουν σε πολλά τους σημεία. Αυτονόητο είναι ότι δεν χτυπάς και δεν βρίζεις τον άλλον, ή ότι οφείλεις μια προσοχή για το πώς θα κινηθείς ανάμεσα στους άλλους. Θέλει μια δουλειά, μια τέχνη, η κοινωνικότητα. Τι σημαίνει η λέξη “κοινωνικότητα”; Οι λέξεις είναι για να συνεννοούμαστε, απλά οχήματα. Εχουν το περιεχόμενο που τους δίνουμε, όχι το περιεχόμενο που τους δίνουν τα λεξικά. Το περιεχόμενο των λέξεων είναι απολύτως προσωπικό. Οι λέξεις μπορεί να είναι κοινόχρηστες, αλλά το περιεχόμενό τους είναι προσωπικό. Το θέατρο όπως και η υποκριτική ασχολούνται ακριβώς μ’ αυτό. Τα προσωπικά περιεχόμενα στα αντικειμενικά σχήματα των λέξεων που είναι για όλους οι ίδιες. Οταν λέω “τραπέζι”, τραπέζι είναι για μένα, τραπέζι είναι και για σας. Αλλά δεν είναι το ίδιο. Εγώ θυμάμαι το τραπεζάκι της γιαγιάς μου στην Καλαμάτα κ εσείς θυμάστε το τραπεζάκι, στον Βόλο, όπου μεγαλώσατε, ή στα Τρίκαλα, ή στην Αμερική, δεν είναι το ίδιο τραπέζι. Αναφέρω λοιπόν τη λέξη “τραπέζι” γιατί είναι μια απλή λέξη κι ενώ νομίζουμε ότι συνεννοούμαστε, δεν συνεννοούμαστε γιατί άλλο λέω εγώ κι άλλο φαντάζεστε εσείς. Δηλαδή η λέξη είμαι εγώ. Ευτυχώς όμως που υπάρχουν οι λέξεις, αλλά ευτυχώς που υπάρχουν και οι ποιητές, που με βοηθούν να ονομάζω τα αισθήματά μου και τις σκέψεις μου. Γιατί τι κάνουν οι ποιητές; Με τις λέξεις μού ορίζουν έναν χώρο που μέσα του μπορώ να κινηθώ, που μέσα του μπορεί να δραστηριοποιηθεί η ψυχή. Χωρίς χώρο πώς θα εκδηλωθεί η ψυχή; Χρειαζόμαστε τις τέχνες ακριβώς γιατί χάρη σ’ αυτές το καθετί μπορεί να πάρει μορφή».

Σταρ και ηθοποιοί

Πρόκειται ενδεχομένως για ένα ερώτημα που σε άλλες, παλαιότερες εποχές μπορεί να μην ετίθετο με τόση δριμύτητα, σήμερα όμως αν και απασχολεί πολλούς, διακρίνεις έναν δισταγμό στη διατύπωσή του σάμπως να επιδιώκεις να θίξεις ή να μεμφθείς τον άνθρωπο στον οποίο το απευθύνεις. Το ερώτημα όμως είναι τόσο απλό: Μπορεί ένας «σταρ» να είναι επίσης ένας καλός ηθοποιός; «Αλλο το “σταρ”, άλλο το “καλός ηθοποιός”, είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Το να είναι κανείς καλός ηθοποιός και ταυτόχρονα σταρ είναι ένα πολύ σπουδαίο πάντρεμα που συμβαίνει, έχει συμβεί και θα ξανασυμβεί. Ο σταρ έχει μια επενέργεια πάνω στους ανθρώπους άλλου τύπου. Οι επενέργειες πάνω μας είναι πολλών ειδών και τις χρειαζόμαστε όλες όπως τα πολλά φαγητά. Δεν χρειάζεται κάποιος να είναι και ταλαντούχος, και όμορφος, και έξυπνος. Αν είσαι πολύ όμορφος, δεν χρειάζεσαι πολλά άλλα πράγματα γιατί δεν σου τα ζητάει κανείς. Μ’ αυτή την έννοια το λέω, όχι ότι δεν τα χρειάζεσαι για προσωπικούς ή αντικειμενικούς λόγους. Δεν τα χρειάζεσαι γιατί κανείς δεν σου τα ζητάει. Χρειαζόμαστε ό,τι εμείς ζητούμε από τον εαυτό μας ή ό,τι οι άλλοι ζητούν από μας. Είναι τόσο απλό. Βέβαια ένας άνθρωπος που σκέφτεται με τον τρόπο αυτό σημαίνει πως δεν έχει απορίες. Προσωπικά μου αρέσουν πολύ οι άνθρωποι που απορούν, γιατί μου θυμίζουν τα μικρά παιδιά. Τι είναι η απορία; Αυτή η παιδική παρόρμηση που τρέχει πιο γρήγορα σε σχέση με οτιδήποτε άλλο. To πρώτο πράγμα που εισπράττεις όταν έρχεσαι σ’ επαφή μ’ ένα παιδί είναι μια ολοκληρωτική κατάφαση, κυρίως για το άγνωστο. Αλλά κι όταν αρνούνται τα παιδιά, η άρνησή τους είναι κάτι πιο ουσιαστικό σε σχέση μ’ αυτό το διανοουμενίστικο πράγμα που σε κάνει ν’ αναρωτιέσαι αν έχει νόημα το καθετί. Τι νόημα να έχει; Ζωή είναι. Δοκίμασε και θα καταλάβεις. Και η ζέστη, ζέστη είναι. Αλλά μέσα στη ζέστη γίνονται θαύματα. Σε ρωτάει κάποιος: “Καλά, μέσα στη ζέστη το έκανες;”. “Ναι, μέσα στη ζέστη”, του απαντάς. “Εγώ κοιμόμουν όλη τη μέρα” σού λέει. Αλλά, συνήθως, εκεί που νομίζεις ότι δεν μπορείς να κάνεις τίποτε, μπορείς να κάνεις τα περισσότερα. Είναι όμως δύο διαφορετικά πράγματα το να είσαι ευχαριστημένος μέσα στη διαδρομή της ζωής σου και το να είσαι ευχαριστημένος επειδή οι άλλοι σου λένε ότι είσαι ευχαριστημένος. Ή μάλλον όταν αισθάνεσαι ότι όλα “πάνε κατά διαόλου”, τότε πάνε καλά. Στο “κατά διαόλου” έχει πολύ ψωμί. Ολοι μας το ξέρουμε αυτό, πως στις πιο μαύρες, απελπισμένες μας στιγμές βρήκαμε πενταπλάσια δύναμη, πενταπλάσια έμπνευση για να παλέψουμε αυτό το πράγμα που είναι ο εαυτός μας μέσα στη ζωή».