«Η απειλή του πρωθυπουργοκεντρισμού»

Η υπόθεση των υποκλοπών έκανε επίκαιρη την εκτίμηση ότι ο συγκεντρωτικός τρόπος διακυβέρνησης οδηγεί νομοτελειακά σε αυταρχικές πρακτικές που μπορούν να εξισορροπηθούν μόνο μέσα από θεσμικά «αντίβαρα» που εγγυώνται τα δικαιώματα των πολιτών και τη διαφάνεια στον δημόσιο βίο. Πρόκειται για την κλασική ιδέα ότι στα συγκεντρωτικά συστήματα εξουσίας κυριαρχούν οι μονομερείς εξουσιαστικές επιδιώξεις, ενώ τα checks and balances παράγουν συμβιβασμούς και θεσμική αυτοσυγκράτηση.

Καθώς το «πρωθυπουργοκεντρικό μοντέλο» βρίσκεται συστηματικά στο στόχαστρο, απαιτούνται ορισμένες διευκρινίσεις. Πρώτον, η εκδοχή του «πρωθυπουργοκεντρισμού», που συνδέεται με τη σημερινή κρίση, δεν έχει καμία σχέση ούτε με τη δεσπόζουσα θέση του Πρωθυπουργού ούτε με την ενίσχυση της εκτελεστικής εξουσίας στη λειτουργία του πολιτεύματος. Δεν συνδέεται καν με τις τάσεις «πολιτικού συγκεντρωτισμού» που αναπτύσσονται σε όλα τα σύγχρονα κοινοβουλευτικά συστήματα εδώ και μία 30ετία για λόγους αποτελεσματικής διεύθυνσης των κρατικών υποθέσεων στο αβέβαιο περιβάλλον της παγκόσμιας κοινωνίας. Με άλλα λόγια, δεν πρόκειται ούτε για «πρωτογενές συνταγματικό φαινόμενο» ούτε για παγιωμένη τάση στα σύγχρονα πολιτικά συστήματα, αλλά για μείζονα «παθολογία» που ανάγεται πρωτίστως στα ολιγαρχικά και αρχηγοκεντρικά χαρακτηριστικά συγκεκριμένων κομμάτων εξουσίας.

Δεύτερον, η πρωθυπουργοκεντρική «παρέκκλιση», που ενοχοποιείται για αυταρχικές ροπές, έγκειται στον υπερσυγκεντρωτικό τρόπο άσκησης των εξουσιών του Πρωθυπουργού, με τη συνδρομή προσωποπαγών και αρρύθμιστων κυκλωμάτων εξουσίας που αναφέρονται αποκλειστικά στον ίδιο, διαφεύγοντας από κάθε έλεγχο ή λογοδοσία. Υπό την έννοια αυτή, ο «πρωθυπουργοκεντρισμός» αλλοιώνει τις θεσμικές ισορροπίες που καθιερώνει το Σύνταγμα και θέτει μείζον ζήτημα δημοκρατικής ταυτότητας της διακυβέρνησης.

Είναι, επομένως, σημαντικό να αντιληφθούμε ότι τα βαθύτερα αίτια της σημερινής κρίσης ανάγονται στο ίδιο το μοντέλο της διακυβέρνησης και ειδικότερα στο «εκρηκτικό μείγμα» θεσμικών προδιαγραφών και πολιτικοϊδεολογικών επιλογών (συγκεντρωτική διακυβέρνηση, προσωποπαγής άσκηση της εξουσίας, ολιγαρχική ιδεολογία), το οποίο μοιραία απολήγει σε μια επιζήμια αίσθηση παντοδυναμίας, απουσίας ορίων και άρνησης κάθε θεσμικής αυτοσυγκράτησης.

Αυτή η διαπίστωση επιχειρείται τεχνηέντως να μετριαστεί μέσω της άποψης ότι στοιχεία αυταρχικής διακυβέρνησης ενυπάρχουν στην πολιτική πρακτική όλων των κυβερνώντων, καθώς ανέκαθεν τα πρωθυπουργικά γραφεία κυβερνούσαν τη χώρα μέσω «εμπίστων», χωρίς οι πρωθυπουργοί να έχουν την παραμικρή ιδέα για τις ενέργειές τους. Η άποψη αυτή ανατρέπει, όμως, πλήρως το αφήγημα για το «επιτελικό κράτος», που υποτίθεται ότι θεσπίστηκε για να οριοθετήσει την πρωθυπουργική εξουσία και να εξουδετερώσει τα ανέλεγκτα παράκεντρα εξουσίας. Συγχρόνως, υποχωρεί και το πολυδιαφημισμένο πρότυπο ενός «κυβερνήτη – πρωθυπουργού», ο οποίος από το «πανοπτικόν» της προεδρίας κινεί τα νήματα της διακυβέρνησης για το καλό της χώρας. Αυτό το αφήγημα καταρρέει για τρεις λόγους: πρώτον, διότι η εικόνα της διακυβέρνησης με «εντολή πρωθυπουργού» δεν συμβιβάζεται με την εκδοχή της άγνοιας για τις παρακολουθήσεις. Δεύτερον, επειδή τα «επιχειρησιακά λάθη» και οι «μη πολιτικά αποδεκτές ενέργειες» δεν συνιστούν απλά «ατυχήματα» στην περιφέρεια της εκτελεστικής εξουσίας, αλλά αγγίζουν το ίδιο το περιλάλητο «κέντρο διακυβέρνησης». Τρίτον, γιατί μόνο αν ενισχυθεί στην παρούσα φάση ο ρόλος των υπουργών θα διαχυθεί η πολιτική ευθύνη για τη διαχείριση της κρίσης και θα υποχωρήσουν οι τάσεις αμφισβήτησης των «εμπίστων».

Η ρητορική, βεβαίως, του «επιτελικού κράτους» δεν εγκαταλείπεται επισήμως, όσο ο πρωθυπουργός αναρωτιέται ειρωνικά «εάν υπάρχει κάποια άλλη εναλλακτική πρόταση για τον τρόπο λειτουργίας μιας κυβέρνησης». Επιχείρημα που φαντάζει παραδόξως πειστικό όσο διστάζει η αντιπολίτευση να προβάλει έναν συνολικά διαφορετικό τρόπο διεύθυνσης του κράτους.

Ο Απόστολος Παπατόλιας είναι δρ Δημοσίου Δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Nanterre