Μαύροι κύκνοι {LF}και γκρίζοι ρινόκεροι

Είναι γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια η χρησιμοποίηση τεχνολογικών μέσων για την οργάνωση εκλογικών διαδικασιών και την αύξηση της εκλογικής συμμετοχής έχει σημειώσει αυξητικές τάσεις παγκοσμίως. Ολο και περισσότερες χώρες εγκαθιστούν συστήματα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας παρά τις όποιες ενστάσεις υπάρχουν για την εγκυρότητα, τη μυστικότητα, τη διαφάνεια και αξιοπιστία τους ή ακόμα και για την ασφάλειά τους. Ταυτόχρονα, το ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο για τον περιορισμό φαινομένων εκτεταμένης παραπληροφόρησης και αλγοριθμικής χειραγώγησης ενισχύεται σημαντικά για να περιορίσει τη διαβρωτική χρήση ολοένα και πιο προηγμένων τεχνολογικών μέσων (deep fakes, microtargeting κ.λπ.) από ομάδες οργανωμένων συμφερόντων.

Στο πλαίσιο αυτό, οι πρόσφατες αποκαλύψεις για την τεχνολογική παρακολούθηση πολιτικών αντιπάλων και δημοσιογράφων φαίνεται ότι ανατρέπουν τα δεδομένα της σύζευξης τεχνολογίας – κράτους, καθώς αποκαλύπτουν όχι μόνο την ανεπάρκεια του υπάρχοντος θεσμικού και διοικητικού μοντέλου εποπτείας αλλά και το γεγονός ότι τα κακόβουλα λογισμικά παρακολούθησης λειτουργούν σε περιβάλλον 5G όταν το νομικό μας οπλοστάσιο παραμένει σε αναλογική μορφή. Συγκεντρώνει όμως η υπόθεση τα χαρακτηριστικά ενός γεγονότος τύπου μαύρου κύκνου που μπορεί να οδηγήσει στη διασάλευση και ίσως και στη διάρρηξη των δεσμών (ψηφιακού) κράτους-πολίτη;

Θα αποτελέσει η χορεία δημοσιευμάτων και γνωμοδοτήσεων τη θρυαλλίδα καταλυτικών εξελίξεων που θα ωθήσουν το ευρωπαϊκό θεσμικό οικοδόμημα να ρίξει άπλετο φως στις δαιδαλώδεις εταιρικές δομές των παραγωγών λογισμικού και να διασφαλίσει τη λελογισμένη χρήση τέτοιων τεχνολογικών εργαλείων μέσω αυστηρών δικλίδων ασφαλείας; Ή θα αντιμετωπιστεί ως ένα γεγονός τύπου «γκρι ρινόκερου» που θα οδηγήσει μόνο σε περιορισμένες θεσμικές αλλαγές οξύνοντας ακόμα περισσότερο τα φαινόμενα απάθειας, καχυποψίας, δυσπιστίας, αυτολογοκρισίας και εν τέλει θεσμικής απαξίωσης;

Σε κάθε περίπτωση, η αδιαφανής και ασύμμετρη χρήση κακόβουλων λογισμικών παρακολούθησης για πολιτικούς σκοπούς απειλεί πλέον να κλονίσει συθέμελα την εμπιστοσύνη των πολιτών απέναντι στην ίδια την τεχνολογία ως εργαλείο οργάνωσης δημοκρατικών διαδικασιών αλλά και απέναντι στο κράτος ως προμηθευτή και ως τελικό χρήστη συστημάτων κακόβουλου λογισμικού. Oι προτεινόμενες Οδηγίες για τις εταιρικές πρακτικές και την ανθεκτικότητα των κρίσιμων οντοτήτων είναι προς τη σωστή κατεύθυνση αλλά σίγουρα όχι ικανές να «δημοκρατικοποιήσουν» τη χρήση αυτών των τεχνολογικών εργαλείων από το κράτος.

Καθώς η τεχνολογική επιτήρηση για λόγους ασφαλείας εξελίσσεται καθημερινά με διαφορετικές αφορμές και σε κάθε νέα εφαρμογή τηλεφώνου που βγαίνει στην αγορά προεκτείνει την επιφάνεια επίθεσης και το ίδιο πεδίο δράσης των λογισμικών spyware, είναι δύσκολο να τεθούν σε άμεση εφαρμογή θεσμικές λύσεις για τον εγκιβωτισμό μιας τόσο αχαρτογράφητης κρατικής πρακτικής.

Προς στιγμήν, και αναμένοντας το πόρισμα της Επιτροπής PEGA του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και ενδεχομένως και κάποια τολμηρή ευρωπαϊκή πρωτοβουλία νομικού (Ευρωπαϊκή Επιτροπή), αστυνομικού (Europol) ή/και πολιτικού (Συμβούλιο της Ευρώπης) χαρακτήρα, οι περισσότερες ελπίδες για την προστασία του πυρήνα των ευρωπαϊκών μας αξιών εναποτίθενται παραδόξως, πέραν των γενναίων προσπαθειών της ερευνητικής δημοσιογραφίας, στις ίδιες τις εταιρείες κινητής τηλεφωνίας των οποίων τα προϊόντα και κατ’ επέκταση οι πελάτες πλήττονται σημαντικά και πολλαπλά από τις επιθέσεις spyware (hack and patch).

Ηδη η Apple ετοιμάζει μια πρωτοποριακή δυνατότητα ασφάλειας που προσφέρει εξειδικευμένη πρόσθετη προστασία σε χρήστες που ενδέχεται να κινδυνεύουν από εξαιρετικά στοχευμένες επιθέσεις στον κυβερνοχώρο. Προσφέρει μάλιστα μέχρι και 2.000.000 δολάρια για να ανταμείψει τους ερευνητές εκείνους που θα καταφέρουν να εντοπίσουν παρακάμψεις της λειτουργίας κλειδώματος και θα συμβάλουν στη βελτίωση της θωράκισής της.

Θα καταφέρει όμως σε βάθος χρόνου η ίδια η τεχνολογία κυβερνοασφάλειας να διασώσει έστω και ακούσια την αξιοπρέπεια του πολιτικού συστήματος αναχαιτίζοντας με τις δικές της τεχνικές και δικανικές δυνάμεις τυχόν κακόβουλες επιθέσεις και αποτρέποντας μελλοντικές ανεπιθύμητες παρακολουθήσεις έστω και εάν η αναμέτρηση ανάμεσα στα επιθετικά αυτά λογισμικά και στα συστήματα ασφαλείας αποδεικνύεται προσώρας ιδιαίτερα άνιση; Ή μήπως τελικά οι τεχνολογικά εξελιγμένες πρακτικές επιτήρησης θα αποδειχθούν ιδιαίτερα ανθεκτικές και η ίδια η συστηματική χρήση τόσο κακόβουλων εργαλείων θα συνεχίσει να εκφεύγει κάθε ουσιαστικού ελέγχου;

O δρ Μιχάλης Kρητικός είναι ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ και ερευνητικός εταίρος σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης και Ψηφιακής Μετάβασης στη Σχολή Διακυβέρνησης του Ελεύθερου Πανεπιστημίου των Βρυξελλών.