Η λογοτεχνία ως διπλωματία: Για να μας διαβάζουν έξω

Τον τελευταίο καιρό διεξάγεται μια δημόσια συζήτηση για τους λόγους για τους οποίους η ελληνική λογοτεχνία δεν ευδοκιμεί στο εξωτερικό. Το φαινόμενο, διαπιστωμένο και σχεδόν αυταπόδεικτο, είναι πολυπαραγοντικό.

Είθισται η λογοτεχνική δημιουργία, ποίηση και πεζογραφία, να περιβάλλεται από την αχλύ της αθωότητας και της αυθορμησίας. Κι όμως. Το λογοτεχνικό έργο απαιτεί συναίσθηση, συνείδηση, απόφαση και προσανατολισμό. Και είναι πάντοτε εργώδες.

Ο Διονύσιος Σολωμός το 1823 γράφει τον «Υμνο εις την Ελευθερίαν» σε μια περίοδο έξαρσης της Ελληνικής Επανάστασης για να μην «περάσει κανενός από το μυαλό πως την ώρα που νικούν οι δικοί μας στο Μαραθώνα, εγώ κάθομαι και τραγουδώ για ένα βοσκόπουλο».

Ο Οδυσσέας Ελύτης αποφασίζει να γράψει το «Αξιον Εστί» εξόριστος στο Παρίσι: «Καταλάβαινα ότι ήμασταν αγνοημένοι από παντού και τοποθετημένοι στην άκρη-άκρη ενός χάρτη απίθανου. Η παραμονή μου στην Ευρώπη με έκανε να βλέπω πιο καθαρά το δράμα του τόπου μας».

Ο διπλωμάτης Γιώργος Σεφέρης όταν κερδίζει το Νομπέλ Λογοτεχνίας ευχαριστεί πολλάκις τη Σουηδική Ακαδημία γιατί θέλησε να τιμήσει την «περιορισμένη» γλώσσα του, που «αναβρύζει ανάμεσα σ’ ένα λαό περιορισμένο».

Την ίδια προμελετημένη δράση, την προειλημμένη απόφαση, εντοπίζει κανείς και σε έλληνες πεζογράφους: τον Νίκο Καζαντζάκη ή τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Ο Σκιαθίτης, γράφει ο Νίκος Καρούζος, «προσπάθησε να υπάρξει, όχι να γράψει». Το αίτημα που διατυπώνεται στη λογοτεχνία τους είναι γλωσσικό, εθνικό, υπαρξιακό. «Και ένα τέταρτο» ελληνικής λογοτεχνίας «αρκεί για δέκα» πατρίδες, «και πάλι κάτι θα περίσσευε». Σήμερα, ενδεικτικά, θα ξεχώριζαν ο Γιώργος Χειμωνάς, ο Κωστής Παπαγιώργης, η Ζυράννα Ζατέλη, ο Στέλιος Ράμφος, ο βορειοηπειρώτης ποιητής Ανδρέας Ζαρμπαλάς.

Το ερώτημα δεν είναι γιατί δεν μας διαβάζουν στο εξωτερικό, αλλά τι πρέπει να γίνει ώστε να μας διαβάζουν έξω. Απαιτείται η ίδια συναίσθηση, απόφαση, ο ίδιος προσανατολισμός και το κοπιαστικό έργο που επέδειξαν οι έλληνες λογοτέχνες.

Το έλλειμμα θα μπορούσε να το θεραπεύσει μια αποτελεσματική Δημόσια Διπλωματία από το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών. Η λογοτεχνία δεν υπήρξε ποτέ απλώς λογοτεχνία. Η λογοτεχνία είναι γλώσσα, πολιτισμός, οικονομία (νέμω τα του οίκου μου), πολιτική και διπλωματία. Η ελληνική λογοτεχνία χρειάζεται την Ευρώπη και τη Δύση, όσο ακριβώς την έχουν ανάγκη και οι ίδιες. Για τα μικρά έθνη η κουλτούρα τους είναι ζήτημα εθνικής επιβίωσης. Αλλά και vice versa, η Ευρώπη χρειάζεται τον πολιτισμό των μικρότερων εθνών-κρατών, προκειμένου να είναι αυτό που είναι: η μεγαλύτερη πολιτιστική ποικιλομορφία στον μικρότερο δυνατό γεωγραφικό χώρο. Διαφορετικά καιροφυλακτεί ο αποτροπιασμός κάθε Ρωσίας: ο μικρότερη ποικιλομορφία στον μεγαλύτερο δυνατό χώρο, σύμφωνα με τον Μίλαν Κούντερα στον «Ακρωτηριασμό της Δύσης».

Μέσα σε αυτή την κρίση αναδύεται μία ευκαιρία τόσο για το υπουργείο Εξωτερικών όσο και για το Μαξίμου: να αφήσουν μια πνευματική παρακαταθήκη, ένα πολιτιστικό στίγμα με μια αποφασιστική και παραγωγική Δημόσια Διπλωματία με στόχο την προβολή της ελληνικής λογοτεχνίας, αλλά και μουσικής, γλυπτικής, ζωγραφικής και κινηματογράφου. Η δομή, η Γενική Γραμματεία Δημόσιας Διπλωματίας, και ο κλάδος, των Ακολούθων Τύπου, υπάρχουν, μένει να αξιοποιηθούν. Το εγχείρημα θα απαιτήσει σχεδιασμό, συνέργειες και συμπράξεις με άλλους φορείς και ιδιώτες. Ποτέ άλλοτε το δημόσιο δεν ήταν τόσο ιδιωτικό και το ιδιωτικό τόσο δημόσιο. Το υπουργείο Εξωτερικών σε συνεργασία με το υπουργείο Πολιτισμού, με ξένα και ελληνικά ιδρύματα, με ξενόγλωσσες εκδόσεις επιδραστικών ΜΜΕ, σε συνεργασία με πανεπιστήμια του εξωτερικού και ένα δίκτυο καθοδηγητών γνώμης και εκδοτικών οίκων, μπορεί να προωθήσει κλασικά και νεότερα έργα Ελλήνων μέσω επιδοτούμενων μεταφράσεων και εκδηλώσεων των πρεσβειών της Ελλάδας στο εξωτερικό και αναγόρευσης εγνωσμένου κύρους συγγραφέων σε πρεσβευτές του Ελληνισμού.

Επικρατεί η άποψη ότι η ποίηση και η λογοτεχνία έχουν ανάγκη τη διπλωματία. Ισχύει ακριβώς το αντίθετο. Είναι η πολιτική, η διπλωματία που έχουν ανάγκη τη λογοτεχνία. Μονάχα αυτή μπορεί να βγάλει μια χώρα από τα «Εκατό Χρόνια Μοναξιάς» στα οποία είναι καταδικασμένη. Αυτό που κατάφεραν ο Κολομβιανός Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, ο πολωνός ποιητής και διπλωμάτης Τσέσλαφ Μίλος, ο Ρουμάνος Εμίλ Σιοράν, ο Αυστριακός Ρόμπερτ Μούζιλ, ο Ουκρανός Νικολάι Γκόγκολ και ο διεθνής Μοσχοβίτης Φιοντόρ Ντοστογέφσκι.

Η Μυρένα Σερβιτζόγλου είναι σύμβουλος Επικοινωνίας