Πορτρέτο ενός έλληνα κομμουνιστή σε νεαρή ηλικία

H ιστορία της μεσοπολεμικής Αριστεράς στην Ελλάδα είναι μια ιστορία γοητευτική και παράλληλα τραγική, αφού έχει να κάνει με ανθρώπους συνήθως «αγνούς» ιδεολογικά, οι οποίοι ακολουθώντας τις τομές των μεγάλων γεγονότων της εποχής τους ρίχνονται στη μάχη του κομμουνιστικού αγώνα με την ορμή των νεοφώτιστων. Ακολουθώντας, ωστόσο, συνήθως αυτό που εκ των υστέρων ορίζουμε ως μυθιστορηματικές ζωές, έχουν τραγικό τέλος. Το μοτίβο αυτό, αν μπορούμε να το οριοθετήσουμε χρονικά, τοποθετείται από την ίδρυση του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδας το 1918 και πριν από την τομή του Νίκου Ζαχαριάδη που σηματοδοτεί την μπολσεβικοποίηση του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας μέσω της «κοπτάτσιας»: της διαδικασίας δηλαδή που θα επιβάλει άνωθεν την ηγεσία στο ελληνικό και όχι μόνο ΚΚ. Με αυτόν τον τρόπο η νέα τάξη πραγμάτων θα βάλει βίαια στο περιθώριο τους ιδρυτές του ΣΕΚΕ, του πρόδρομου σχήματος του ΚΚΕ, αλλά και μια γενιά ανθρώπων που δεν προσαρμόστηκαν στον σκληρό κεντρικό έλεγχο του τελευταίου από τη Σοβιετική Ενωση και τις επιλογές της απευθείας.

Σε αυτή τη γενιά μεσοπολεμικών κομμουνιστών, αποσυνάγωγων από το κόμμα τους αργότερα, όπου ανήκουν προσωπικότητες όπως οι Πουλιόπουλος και Σκλάβαινας, οι οποίοι εκτελέστηκαν από Ιταλούς και Γερμανούς αντίστοιχα (χωρίς απαραίτητα να ανήκουν πάντα στις ίδιες εσωκομματικές φράξιες), ο Σεραφείμ Μάξιμος ξεχωρίζει. Ως μια σημαντική προσωπικότητα της μαρξιστικής διανόησης που συνομιλεί με ευρωπαϊκά ρεύματα. Ο ίδιος ο Μάξιμος δεν αποφεύγει την περιθωριοποίηση που επιφυλάσσεται στα στελέχη της εποχής του από το ΚΚΕ, έχοντας διατελέσει στα υψηλότερα αξιώματα αλλά βιώνοντας και την απαξίωση από αυτό.

Γεννημένος στην Ανατολική Θράκη στα τέλη του 19ου αιώνα όπως πολλά στελέχη του ΚΚΕ της εποχής – κάτι που δεν είναι τυχαίο λόγω και της γειτνίασης της περιοχής με τη Σοβιετική Ενωση -, περνάει από τη Μεγάλη του Γένους Σχολή, δουλεύει ως εργάτης στην ΕΣΣΔ την περίοδο της Οκτωβριανής Επανάστασης βιώνοντας από κοντά τους τριγμούς της παγκόσμιας αλλαγής, διάγει μια έντονη κομματική πορεία μέχρι το 1928.  Εκλέγεται αρχικά βουλευτής το 1926 με το πανεργατικό Μέτωπο, σχήμα του ΚΚΕ, και αποστασιοποιείται το 1927. Η Βουλή τότε ψήφισε την άρση της ασυλίας όλων όσοι διώκονταν εκτός του Σεραφείμ Μάξιμου, ο οποίος είχε μαθευτεί ότι είχε διαφωνήσει με τη Μόσχα με τη γραμμή για αυτονόμηση της Μακεδονίας. Αργότερα ο ίδιος ο Μάξιμος εξαναγκάζεται σε αποχώρηση το 1928 και μαζί με τους συνεργάτες του Χαΐνογλου και Σκλάβο συγκρότησαν την ομάδα των «Κεντριστών» προσχωρώντας στην οργάνωση «Σπάρτακος», αντιπολιτευτική του ΚΚΕ, και στη γραμμή Χαϊτά (τη γραμμή δηλαδή της Κομιντέρν που πλέον είχε αρχίσει να ελέγχει το ελληνικό ΚΚΕ).

Στη συνέχεια ακολουθεί μια περιθωριοποιημένη κομματική πορεία, μια δύσκολη αλλά ενδιαφέρουσα επαγγελματική διαδρομή ως δημοσιογράφος και ανταποκριτής στο εξωτερικό ελληνικών εντύπων μέχρι τον άδοξο θάνατό του στη Βιέννη το 1962, περιθωριοποιημένος από το ΚΚΕ, χωρίς ελληνική υπηκοότητα, με προβλήματα αλκοολισμού αλλά και αφήνοντας ένα συγγραφικό έργο σημαντικό πίσω του όπως το Κοινοβούλιο ή Δικτατορία (πλέον εκδ. Στοχαστής, 2021), το οποίο αν και μαχητικά μαρξιστικό περιέχει διεισδυτικές απόψεις για τον αντιβενιζελισμό αποδεικνύοντας ότι ο Σεραφείμ Μάξιμος παραμένει ένας οξυδερκής παρατηρητής της κοινωνίας της εποχής του. Με την πείρα άλλωστε του βουλευτή του ΚΚΕ στη Βουλή του 1926 ο Μάξιμος, εκτός από άλλες διεισδυτικές παρατηρήσεις για τις επεμβάσεις του Στρατού και τον κοινοβουλευτισμό της περιόδου, καταφέρνει να περιγράψει στο έργο αυτό έγκυρα τους λόγους που οδήγησαν στη νίκη της αντιβενιζελικής Ηνωμένης Αντιπολίτευσης στις εκλογές του 1920.

Πολέμη και Καρπόζηλος

Αυτή την πολυτάραχη ζωή επιχειρεί να καταγράψει ένας πλήρης τόμος που καλύπτει την περίοδο των Αναμνήσεών του από το 1908 ως το 1924 σε εκδοτική επιμέλεια της ιστορικού Πόπης Πολέμη, η οποία συνεχίζει μια πολύ σημαντική παράδοση (του περιοδικού «Ιστορικά»), με ιδιαίτερα κατατοπιστικά εισαγωγικά κείμενα της ίδιας και του συναδέλφου της Κωστή Καρπόζηλου. Οι Αναμνήσεις του Μάξιμου είχαν δημοσιευθεί στην εφημερίδα «Μακεδονία» το 1958 μάλλον από ό,τι φαίνεται ως οι ακίνδυνες Αναμνήσεις ενός απόμαχου κομμουνιστή και μάλλον όχι στην ολότητά τους. Τώρα παραδίδονται πλήρεις και, πέρα από το ιδιαίτερο συγγραφικό στυλ, τον συνδυασμό της γραπτής καθαρεύουσας με χαρακτήρα δημοτικής που δίνουν ένα ξεχωριστό αφηγηματικό ύφος, παρουσιάζουν μεγάλο ιστορικό ενδιαφέρον. Επηρεασμένες σαφώς από το αντίστοιχο αυτοβιογραφικό κείμενο του Τρότσκι και εστιασμένες στη νεανική του ηλικία, εξιστορούν την παιδική ηλικία αλλά και τη συγκρότηση ενός κομμουνιστή στις αρχές του 20ού αιώνα και μέχρι το 1924, εισφέροντας την πολύτιμη μαρτυρία ενός ανθρώπου που αποκαλούσε τον Ζαχαριάδη «Νικολάκη» και είχε συναναστραφεί τους Τρότσκι και Χο Τσι Μινχ όντας ενεργό μέρος μιας δύσκολης ιστορίας (βλέπε την ιστορική φωτογραφία από το 5ο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς).

Ο τόμος με τις Αναμνήσεις του Σ. Μάξιμου είναι μια ιστορική συνεισφορά πολύτιμη και όχι μέρος απλώς της ιστορίας της Αριστεράς, που πιθανότατα θα κρατούσε σε απόσταση ιδεολογικούς «αντιπάλους». Στα 100 χρόνια από τη Μνήμη της Μικρασιατικής Καταστροφής, μια τομή που επέφερε πολλές αλλαγές και στο εσωτερικό της νέας ελληνικής κοινωνίας που διαμορφώθηκε, οι Αναμνήσεις προσθέτουν ως αφηγηματικός κρίκος μια πολύτιμη μαρτυρία πέρα από το μεγάλο πολιτικό δίπολο της εποχής που αφορά τις νέες κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις εκείνης της εποχής.

{1BSYG}Σεραφείμ Μάξιμος{1BSYG}{CR}{2BTIT}Αναμνήσεις {LF}(1908-1924){2BTIT}{CR}{3BEKD}ΑΣΚΙ, Ινστιτούτο {LF}Νίκος Πουλαντζάς, Θεμέλιο 2022{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 27,56 ευρ{4BTIM}ώ