Εθνικολαϊκισμός: {LF}φοίνικας που αναγεννάται;

Τα τελευταία χρόνια, όλο και συχνότερα γίνεται λόγος περί του λαϊκισμού, καθώς και περί του εθνικισμού, η αναβίωση του οποίου φαίνεται να έχει ξαφνιάσει αρκετούς που θεωρούσαν την εξαφάνισή του αναπότρεπτη. Ακριβώς αυτή την απροσδόκητη «αναγέννηση» του εθνικισμού, με λαϊκιστική μορφή, πραγματεύεται το βιβλίο του γνωστού γάλλου πολιτειολόγου Pierre-André Taguieff, ο οποίος παρομοιάζει τον εθνικισμό με τον φοίνικα που αναγεννάται μέσα από τις στάχτες του. Το βιβλίο είναι κάτι περισσότερο από αιχμηρό. Είναι καυστικό. Λαϊκισμός, μας λέει ο Taguieff, σημαίνει πρωτίστως «είμαι αντί». Πάντως, ένας ελάχιστος ορισμός του λαϊκισμού, εξηγεί, δεν μπορεί παρά να περιλαμβάνει τρία απαραίτητα στοιχεία: την κλήση του λαού, την επιδεικτική λατρεία του, καθώς και την καταγγελία των ελίτ. Είναι γνωστό ότι τείνουμε να συγχέουμε την έννοια του λαϊκισμού με αυτή της δημαγωγίας. Στην πραγματικότητα, έχει προ πολλού δειχθεί πως ο λαϊκισμός αποτελεί μια αβαθή ιδεολογία (thin-centered ideology), η οποία λαμβάνει το περιεχόμενό της από την (ευρύτερη) ιδεολογία στην οποία προσκολλάται. Εχοντας αυτά υπόψη του και προς αποφυγήν παρεξηγήσεων, ο γάλλος ερευνητής ορίζει τον λαϊκισμό ως:

«πολιτικό ύφος, που χαρακτηρίζει την κλήση στον λαό, που προϋποθέτει τη λατρεία, ακόμα και τον μυστικισμό του λαού, όπου σε σχέση με αυτόν διαμορφώνονται οι αμφισβητήσεις, οι διαμαρτυρίες και οι διεκδικήσεις, με τρόπο που να συγκροτούν κατηγορητήριο για τις κατεστημένες ελίτ» (σελ. 141).

Κατόπιν, τον διαιρεί σε δύο βασικές κατηγορίες: τον «ταυτοτικό» και τον «λαϊκισμό της διαμαρτυρίας», τονίζοντας ότι τα περισσότερα λαϊκιστικά κινήματα καταλήγουν από την πρώτη μορφή στη δεύτερη. Ως «υπόδειγμα» στο βιβλίο χρησιμοποιείται το γνωστό γαλλικό ακροδεξιό κόμμα Εθνικό Μέτωπο, που επανέφερε τον λαϊκισμό στον ευρωπαϊκό πολιτικό χώρο στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Παράλληλα, αυτός ο λαϊκισμός είχε εμφανή εθνικιστικά χαρακτηριστικά. Ηδη από τότε, εκείνος πρότεινε τον όρο «εθνικολαϊκισμός», για να τα περιγράψει. Οι εξής βασικές ιδιότητες του Εθνικού Μετώπου είναι κοινές στα περισσότερα λαϊκιστικά κινήματα και κόμματα: προσωπική κλήση στον λαό από τον ηγέτη που διατείνεται ότι ενσαρκώνει τη βούλησή του, την κλήση σε όλον τον λαό εναντίον κάποιων απονομιμοποιημένων ελίτ, την έμφαση στην «απλότητα» και την «αυθεντικότητα» του λαού, και τέλος, το κάλεσμα για μια «καθαρτήρια» ρήξη με το παρόν. Αυτά τα τέσσερα στοιχεία είναι ιδιότητες του λαϊκισμού διαμαρτυρίας, με επιπλέον ένα πέμπτο, αυτό του καλέσματος για αποκάθαρση της χώρας από στοιχεία που αυτή αδυνατεί να αφομοιώσει, να θεμελιώνει τον ταυτοτικό λαϊκισμό. Ο συγγραφέας (σε όλο το δωδέκατο κεφάλαιο) είναι ιδιαίτερα επικριτικός απέναντι σε όσους επιμένουν να κατανοούν τον σύγχρονο εθνικολαϊκισμό με ιδέες του Μεσοπολέμου (φασισμός κ.λπ.), εξηγώντας ότι η λαϊκιστική Ακροδεξιά (ένας όρος που επίσης θεωρεί ασαφή, αν και τον αποδέχεται) είναι «μεταφασιστική» και οι κύριες αιτίες της άνθησής της δεν είναι οικονομικές, όπως συνήθως νομίζουμε. Κύρια αιτία για την επάνοδο του λαϊκισμού στην Ευρώπη είναι όχι η οικονομική (όπως πιστεύεται ευρέως) αλλά η ταυτοτική ανασφάλεια. Κύριοι εχθροί τους είναι η Ευρωπαϊκή Ενωση με την παγκοσμιοποίηση, αλλά σε πολλές περιπτώσεις και ο ισλαμισμός, αφού, μετά την 11η Σεπτεμβρίου, ο παλιός αντισημιτισμός έδωσε κατά κάποιον τρόπο τη θέση του στην «ισλαμοφοβία», με τους οπαδούς της τελευταίας να δηλώνουν συχνά «φίλοι» του Ισραήλ. Σύμφωνα με τον Taguieff, είναι αξιοσημείωτη «καινοτομία» των εθνικολαϊκισμών του καιρού μας το γεγονός ότι επιτίθενται στο Ισλάμ στο όνομα της υπεράσπισης των ατομικών δικαιωμάτων και της εκκοσμίκευσης της Δύσης. Μήπως λοιπόν το δίλημμα ανάμεσα σε «υπερδημοκρατία» και σκεπτικιστικό πλουραλισμό  τείνει να μεταβάλει ή να καταστήσει δευτερεύον το γνωστό πολιτικό δίπολο Αριστερά – Δεξιά; Σύμφωνα με τον Taguieff, χαρακτηριστικό του λαϊκισμού είναι ότι (φαίνεται πως) εξουδετερώνει τις διαφορές ανάμεσά τους. Ο ίδιος επικαλείται το ελληνικό παράδειγμα της κυβέρνησης συνεργασίας του ΣΥΡΙΖΑ με  τους Ανεξάρτητους Ελληνες, παρουσιάζοντάς το ως αποκάλυψη της «αχρηστίας της τομής Δεξιά – Αριστερά και την ανάδυση μιας νέας “νικηφόρου φόρμουλας”, μείγμα λαϊκιστικού ύφους με εθνικιστικές στάσεις» (σελ. 123).

Η πρόκληση

Συμφωνώντας με άλλους γνωστούς ερευνητές (π.χ. Mudde, Kaltwasser), ο Taguieff τονίζει πως ο εθνικός λαϊκισμός αποτελεί μια γνήσια πρόκληση για τα φιλελεύθερα και δημοκρατικά καθεστώτα μας: μπορεί να τη βλάψει, αλλά δεν αποκλείεται και να δράσει ως αφορμή για περαιτέρω εκδημοκρατισμό. «Το ζητούμενο» λέει «είναι να γνωρίζουμε πώς μπορούμε να βγούμε από την περίοδο της ελάχιστης ή μινιμαλιστικής δημοκρατίας η οποία, επικεντρωμένη στα συνταγματικά εμπόδια που θεωρείται ότι αποκλείουν την κατάληψη της εξουσίας από ολοκληρωτικά κινήματα, αρκείται σε μια ισχνή ιδιότητα του πολίτη» (σελ. 268).

Ο Μύρων Ζαχαράκης είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας

{1BSYG}Pierre – Andre Taguieff{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η ρεβάνς {LF}του εθνικισμού{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Ουρανία Καργούδη{CR}Εκδ. Επίκεντρο, σελ. 336{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 15 ευρ{4BTIM}ώ