Ποπ Αρτ γνώση ή θεαματική αμάθεια;

Επιμένω σε θέματα εκπαίδευσης όχι μόνο γιατί το εκπαιδευτικό γεγονός συστήνει σημαντικό παραγωγικό και πολιτιστικό επίδικο, αλλά γιατί σε συνθήκες δομικής κρίσης (όπως αυτές που ζούμε επί δώδεκα τουλάχιστον χρόνια), οι εκπαιδευτικές δομές αναλαμβάνουν τον ρόλο εκτόνωσης και κοινωνικής εξισορρόπησης. Η αστική γειτονιά, η μικρή πόλη, το ακριτικό χωριό αναφέρονται στο σχολείο, συγκροτούνται κοινωνικές σχέσεις με κέντρο το σχολείο. «Ναι μεν σήμερα υπάρχει μεγάλος φόρτος εργασίας στα παιδιά των σχολείων και των Πανεπιστημίων, αλλά και στις παλαιότερες γενιές υπήρχε φόρτος και υπερβολικές απαιτήσεις» μου γράφει αναγνώστρια. Οντως. Δύσκολα κείμενα σε αρχαΐζουσα καθαρεύουσα, δυσπρόσιτοι καθηγητές κ.λπ. Δεν έχει ίσως νόημα να ορίζουμε τη διαγενεακή διάσταση της κούρασης, ούτε τη φυσική τάση όλων μας να διογκώνουμε τα δικά μας σχολικά βάσανα. Το αυταρχικό εκπαιδευτικό σύστημα (ουσιαστικά μετεμφυλιακής καταγωγής) μέχρι και τη δικτατορία, ακύρωνε τη νεότητα και τη χαρά, όπως και ποικίλοι γλωσσικοί καταναγκασμοί (π.χ. τα εις -μι ρήματα δείκνυμι, ίστημι, τίθημι) βασάνισαν πολλούς παλαιούς (εμένα, ιδίως). Η γραμματικοσυντακτική μονομέρεια στην προσέγγιση των αρχαίων κειμένων, κειμένων συχνά εκπληκτικής ποιητικής και φιλοσοφικής δύναμης, μετακίνησε το κέντρο, από την απόλαυση του κειμένου, στη διάταξη των φωνών, των εγκλίσεων, των χρόνων κ.λπ. Επίσης, τότε, πέρα από τους διδακτικούς δογματισμούς (που όμως ήταν συνέχεια ενός ευρύτατου πολιτικού και πολιτιστικού πουριτανισμού), η μάθηση ήταν εργαλείο ταξικής, κοινωνικής υπέρβασης. Διά των σπουδών ξέφευγε κανείς από τη σκληρή αγροτική μοίρα. Ισως όμως δεν είχε δεχτεί (τότε) και η μάθηση τη μαζική ναρκισσιστική παραμόρφωση. Τη γενική, σχεδόν υστερική πίεση που παρωθεί, εκτός των άλλων, και τη μάθηση και την επιδοσιακή επικύρωσή της, στον ρόλο εργαλείων προβολής, ισχύος, αυτοπραγμάτωσης.

Είναι κακό αυτό; Ο ναρκισσισμός σίγουρα, η γνωστική φιλαυτία όχι κατ’ ανάγκη. Οταν μια διπλωματική εργασία παρουσιάζεται, κατά κάποιοντρόπο, συμβαίνει μια γνωστική «ξενάγηση» της βαθμολογικής επιτροπής και αυτό προϋποθέτει έναν ισχυρό και καλοδουλεμένο παραστασιακό μηχανισμό. Η γνώση είναι και παράσταση. Το βλέπουμε ιδίως στα ηλεκτρονικά κείμενα, να ενισχύονται με εικονογραφικά στοιχεία, βίντεο κ.λπ. όχι κατ’ ανάγκη διευκρινιστικά (π.χ. ένα διάγραμμα), αλλά και κοσμητικά. Συχνά επίσης μια θεατρική παράσταση συνοδεύεται και από μια μορφή τρέιλερ, σίγουρα μια αφίσα και εικόνες που προσπαθούν να εκφράσουν τη θεατρική ατμόσφαιρα και όχι να περιγράψουν το έργο.

Τα καλλιτεχνικά και γνωστικά γεγονότα συναρτώνται με μια επεξεργασμένη επικοινωνιακή τακτική. Η γνώση, για να γίνει ενεργός, χρειάζεται ίσως τη μεταγραφή της σε μια άλλη γλώσσα, διά της οποίας «περνάει» στο ευρύ κοινό. Οχι το γνωστικό πύκνωμα (που συχνά είναι δυσνόητο ή αδιάφορο), αλλά η αχλύς και η αίγλη της γνώσης.

Το ερευνητικό κέντρο, το εργαστήριο, αν αφήσει το εύρημα, δυσπρόσιτο και επικοινωνιακά αμετάφραστο, το πιθανότερο να μείνει χωρίς πόρους, αφού σπάνια χορηγός συγκινείται, χωρίς να προβάλλεται διά της χορηγίας.

Χιλιάδες εκλαϊκευτικά δημοσιεύματα ερευνητικών επιτευγμάτων, σελίδες μιας εκλαϊκευμένης επιστημονικότητας, ακόμα και μυθοπλαστικές σειρές, εικονογραφούν μια αόριστη, αλλά, διά μέσου των μίντια, προσλήψιμη επιστημονικότητα. Ηρωες μιας Ποπ επιστημονικότητας. Οχι στην ατημέλητη εναλλακτικότητα του Αϊνστάιν, ναι στο υβρίδιο Ελον Μασκ. Η γνώση δεν είναι η αναχωρητική αφοσίωση, αλλά και κάτι άλλο. Το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης π.χ. έδωσε έναν κοσμοπολίτικό αέρα στους κοσμοκαλόγερους των αρχαιολογικών ανασκαφών.

Η δομή, λοιπόν, του μαθησιακού γεγονότος, στο σχολείο, δεν μπορεί να μην επηρεάζεται από τον τρόπο άρθρωσης των κοινωνικών σχέσεων, από τον τρόπο ανάπτυξης της κοινωνικής εκδηλωτικότητας. Αποτελεί άραγε αυτό, την επιτομή του νέου σχολείου, του νέου πανεπιστημίου; Αποτελεί το νέο εκπαιδευτικό και ερευνητικό ιδανικό; Και οι εκπαιδευτικές νομοθετήσεις, μεταρρυθμίσεις ή αντιμεταρρυθμίσεις, αρθρώνονται σε τέτοιου είδους προβλήματα;

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι ζωγράφος, καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ