Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ο μεγαλύτερος δημοκράτης που είχε ποτέ η Ρωσία

«Ολοι πρέπει να κάνουμε περεστρόικα», έλεγε συχνά ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Ο τελευταίος ηγέτης της Σοβιετικής Ενωσης έζησε με αυτό το πιστεύω. Αφού έγινε γενικός γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος το 1985 και εφάρμοσε το πρόγραμμα αναδιάρθρωσης και γκλάσνοστ (διαφάνειας), έφτασε σε σημείο να αλλάξει τον τίτλο του, προτιμώντας να τον αποκαλούν πρόεδρο.

Ο πρώτος και τελευταίος σοβιετικός πρόεδρος ήταν ο πιο δημοκρατικός ηγέτης που η Ρωσία (το ντε φάκτο κέντρο της ΕΣΣΔ) είχε τον τελευταίο αιώνα, αν όχι ποτέ. Και στα 31 χρόνια που έχουν μεσολαβήσει από την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, η πίστη του στην ειρήνη, την αμοιβαία κατανόηση, τον διάλογο και τη δημοκρατία παρέμεινε ακλόνητη.

Αυτές οι αξίες οδήγησαν τον Γκορμπατσόφ να αποσύρει τη Σοβιετική Ενωση από έναν δεκαετή καταστροφικό πόλεμο στο Αφγανιστάν, και να χρησιμοποιήσει το 1993 τα χρήματα από το Νόμπελ Ειρήνης που του είχε απονεμηθεί το 1990 ώστε να βοηθήσει στη χρηματοδότηση της εφημερίδας «Νόβαγια Γκαζέτα», το βασικότερο μέσο ενημέρωσης των δημοκρατών της Ρωσίας, ο διευθυντής του οποίου, Ντιμίτρι Μουράτοφ, παρέλαβε πέρυσι το δικό του Νόμπελ Ειρήνης. Μαζί με δεκάδες ακόμα άλλα ανεξάρτητα Μέσα, η «Νόβαγια Γκαζέτα» υποχρεώθηκε να αναστείλει τη λειτουργία της λίγο αφότου ξεκίνησε ο Βλαντίμιρ Πούτιν την «ειδική στρατιωτική επιχείρησή» του στην Ουκρανία.

Υπέφερε και ο Γκορμπατσόφ εξαιτίας των πιστεύω του. Ισως αν είχε πεθάνει το 1991, οι άνθρωποι να είχαν απασχολήσει εαυτούς αποτιμώντας τη θέση του στην ιστορία. Απέναντι στον ζωντανό Γκορμπατσόφ, ωστόσο, υπήρχε εχθρότητα και αμήχανη σιωπή. Για χρόνια, όποτε τυχόν μιλούσαν για εκείνον, ήταν συνήθως για να αρνηθούν τα επιτεύγματά του.

Ξεκινώντας την περεστρόικα, που πολλοί σήμερα στη Ρωσία, συμπεριλαμβανομένου του Πούτιν, θεωρούν καταστροφή, ο Γκορμπατσόφ εκτέθηκε στην κριτική από πάσα κατεύθυνση: ότι υπήρξε υπερβολικά ριζοσπάστης, υπερβολικά συντηρητικός, ή υπερβολικά αδύναμος. Δεν προσπάθησε όμως να ξεφύγει από τη δημόσια κρίση. Ακόμα και αποδυναμωμένος από τα χρόνια και τη ασθένεια, συνέχισε να την αποδέχεται ως διευθυντής του Ιδρύματος Γκορμπατσόφ, το έργο του οποίου ενσάρκωνε τις αξίες του.

Οπως και ο Πούτιν, έτσι και ο Γκορμπατσόφ πίστευε πως θα ήταν καλύτερα να είχε συνεχιστεί η ΕΣΣΔ. Αντίθετα με τον Πούτιν, ωστόσο, οραματιζόταν μία μεταρρυθμισμένη, εκδημοκρατισμένη ομοσπονδία, όχι μία ένωση εθνών απρόθυμα υποταγμένων στην εξουσία του Κρεμλίνου.

Τη δεκαετία του 2000, ο Γκορμπατσόφ μού είπε γιατί δεν έστειλε το 1989 τανκς στη Γερμανία να εμποδίσουν την καταστροφή του Τείχους του Βερολίνου (που είχε ανεγερθεί το 1961 με διαταγή του προπάππου μου, Νικίτα Χρουστσόφ). «Δεν πρέπει να επιβάλλουμε σε κυρίαρχες χώρες τον τρόπο ζωής τους», είπε.  Ο ίδιος φέρει κάποια ευθύνη για την αντιπάθεια που αντιμετώπισε μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ. Οι μεταρρυθμιστές συχνά δεν έχουν υπομονή, και το σχέδιό του για σαρωτικές οικονομικές αλλαγές μέσα σε μόλις 500 ημέρες ήταν εξίσου ουτοπικό με την υπόσχεση που είχε δώσει το 1961 ο Χρουστσόφ περί «ανεπτυγμένου κομμουνισμού» σε 20 χρόνια.

Εκείνο που διαφοροποιεί τον Γκορμπατσόφ από άλλους ρώσους ηγέτες είναι πως αποδεχόταν την ευθύνη για τις συνέπειες της διακυβέρνησής του. Παρότι το ίδιο έκαναν και ο Χρουστσόφ και ο διάδοχος του Γκορμπατσόφ, ο Μπόρις Γέλτσιν (παρεμπιπτόντως, οι μόνοι άλλοι ηγέτες στη Ρωσία που υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν την εξουσία ή την εγκατέλειψαν οικειοθελώς πριν από τον θάνατό τους), αυτοί αποσύρθηκαν συνολικά από τη δημόσια ζωή, επιπλήττοντας κατ’ ιδίαν τον εαυτό τους για όλα όσα δεν κατάφεραν να επιτύχουν. Ο Γκορμπατσόφ, αντιθέτως, συμμετείχε στην επανεξέταση της διακυβέρνησής του από ιστορικούς, πολιτικούς, τους ίδιους του τους συντρόφους καθώς και το κοινό. Με έναν ειρωνικό τρόπο, βοήθησε στον ενταφιασμό του ίδιου του τού εαυτού ως ιστορικής προσωπικότητας ενόσω ήταν ακόμα ζωντανός.

Παρότι στη Ρωσία υπάρχει συναίνεση πως όλες οι μεταρρυθμίσεις του Γκορμπατσόφ πήραν στραβό δρόμο ή απέτυχαν λόγω των δικών του κακών επιλογών, το κληροδότημά του αντιμετωπίζεται πολύ διαφορετικά διεθνώς – και δικαίως. Η τελευταία δεκαετία του 20ού αιώνα και η πρώτη δεκαετία αυτού του αιώνα ήταν το απόγειο της παγκοσμιοποίησης σε μεγάλο βαθμό λόγω των προσπαθειών του Γκορμπατσόφ να αγκαλιάσει τον κόσμο, να εγκαθιδρύσει μια «νέα πολιτική σκέψη» και να μετριάσει τη συνήθη καχυποψία και εχθρότητα της Ρωσίας απέναντι στον έξω κόσμο.

Με την εισβολή στην Ουκρανία και την καταστροφή των ανεξάρτητων Μέσων που κατέστησαν δυνατά λόγω της γκλάσνοστ, η κληρονομιά του Γκορμπατσόφ μοιάζει σήμερα νεκρή. Αλλά ο ίδιος ο Γκορμπατσόφ ήταν περισσότερο αισιόδοξος. Συχνά σημείωνε πως ήταν προϊόν της πολιτικής αναθέρμανσης των σχέσεων με τη Δύση που εφάρμοσε ο Χρουστσόφ, και θα μας ενθάρρυνε αναμφίβολα να πιστεύουμε πως μια μέρα θα αναδυθεί στη Ρωσία ένας νέος ηγέτης, που θα ξεκινήσει μία νέα περεστρόικα, και θα αναστήσει τις αξίες στις οποίες αφιέρωσε τη ζωή του.

Η Νίνα Χρούστσεβα, δισεγγονή του πρώην ηγέτη της ΕΣΣΔ Νικίτα Χρουστσόφ, είναι καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο New School της Νέας Υόρκης.