Αριστοφάνης, επίκαιρος εσαεί

Αν πραγματικά επιθυμούμε να κατανοήσουμε τον όρο «κλασικός», δεν έχουμε από το να μελετήσουμε το έργο του Αριστοφάνη, κυρίως, διότι, ασκώντας καταλυτική κριτική σε θεσμούς και ήθη, ιδέες και αισθητικές μιας εποχής, που απέχει από τα 2.500 χρόνια, έχεις την εντύπωση πως αναφέρεται στα πολιτικά και ηθικά συμφραζόμενα της δικής μας εποχής. Εξού και η δημοφιλία του στα σημερινά αρχαία θέατρα, στα γήπεδα και στις πλατείες των πιο απομακρυσμένων περιοχών, κι όχι μόνο του τόπου μας. Ο Αριστοφάνης παίχθηκε από αμερικανούς στρατιώτες («Λυσιστράτη») ως διαμαρτυρία έξω από το Προεδρικό Μέγαρο της Αμερικανικής Δημοκρατίας με σύνθημα να σταματήσει ο πόλεμος στο Βιετνάμ.

Η τόλμη του μεγάλου σατιρικού ποιητή, όμως, έφτασε να βάλει ως στόχο τα πιο προοδευτικά πρόσωπα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, μέσα και κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου. Παραπέμπω σήμερα, με την ευκαιρία που φέτος παίζεται σε περιοδεία η κωμωδία «Θεσμοφοριάζουσες», στα βασικά γνωρίσματα της πολιτικής και πολιτισμικής ιδιοφυΐας του μεγάλου κωμωδιογράφου, που πέθανε εξόριστος στη Μακεδονία, επειδή η Δημοκρατική Αθήνα δεν ανεχόταν το νυστέρι του.

ΠΟΛΙΤΙΚΗ. Εγραφα το 1977 στο «ΒΗΜΑ»: «Πολλά γράφτηκαν τελευταία για τον “αντιδραστικό” Αριστοφάνη, τον Αντιδημοκράτη, τον συντηρητικό. Αν δε λειτουργούσε αναχρονιστικά ο όρος, δε θα ξέφευγε και τον χαρακτηρισμό του φασίστα. Οταν πάρει κανένας φόρα δεν ξέρει τι γράφει και δε σκέφτεται αυτό το απλό: όταν καθίζεις έναν ποιητή στο σκαμνί με την κατηγορία του αντιδραστικού, καθίζεις έναν ολόκληρο λαό που τον ΒΡΑΒΕΥΕ! Πρέπει να διαστείλουμε τα πράγματα, αλλά και τις λέξεις από τη σύγχρονη φόρτισή τους. Συντήρηση δε σημαίνει πάντα αντίδραση. Η συντήρηση μπορεί να σημαίνει αφέλεια, όταν αγνοούνται οι βασικοί νόμοι, με τους οποίους κινείται η ιστορία. Συντήρηση μπορεί να σημαίνει ρομαντισμός, μπορεί να σημαίνει αγαθή πίστη πως κάποιοι θεσμοί είναι δυνατόν να κρατήσουν τη σταθερότητά τους, ανεξάρτητα από τις συνθήκες και τις πολιτικοοικονομικές εμπλοκές. Η αντίδραση είναι πλασμένη από σκληρότερο μέταλλο. Ο Αριστοφάνης είναι ένας συντηρητικός δημοκράτης που το πολιτικό του ρολόι σταμάτησε στην ώρα του Θεμιστοκλή, και ιδιαίτερα του Αριστείδη. Οι μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη που εξασφάλιζαν μια ισορροπία στις κοινωνικές αντιθέσεις και μια συνεργασία ανάμεσα στην αγροτική τάξη της υπαίθρου και στην οικονομική ολιγαρχία του άστεως ήταν το όριο, πέρα από το οποίο διαγραφόταν ο κίνδυνος η δημοκρατία να κατρακυλήσει σε ακρότητες. Σε αυτή την περίοδο η πολιτική ηγεσία είχε εξασφαλίσει αυτή την ισορροπία, μια που προερχόταν από τη συμβιβασμένη και ηττημένη τάξη των μεγαλοαστών (Μιλτιάδης, Αριστείδης, Κίμων). Η ζαβολιά αρχίζει με τον Περικλή που προερχόταν από την παλιά αριστοκρατία και συναγωνίστηκε σε παροχές τους λαϊκότερους πολιτικούς για να κερδίσει τον δήμο. Αλλά και για έναν άλλο λόγο ουσιαστικότερο: η Αθήνα, ασκώντας ηγεμονική πολιτική, γίνεται κέντρο αποφάσεων που επηρεάζει όλο τον τότε γνωστό κόσμο. Η εξωτερική της πολιτική προσανατολίζεται προς μεθόδους πολυπλοκότερες, η στρατηγική της, έχοντας στόχους ευρύτερους από τους μονοσήμαντους άμυνα – επίθεση, εφευρίσκει τακτικές που χρησιμοποιούν νέα μέσα, άγνωστα ως τότε, την εξαγορά, την οικονομική εξάρτηση, την πολιτική διείσδυση, τον εξανδραποδισμό και την ωμή βία. Μια τέτοια στρατηγική δεν είναι δυνατόν να γίνει αντικείμενο δημόσιας συζήτησης, ούτε δημόσιας κριτικής. Το πολίτευμα γίνεται σιγά σιγά συγκεντρωτικό, χωρίς οι θεσμοί να πάψουν να λειτουργούν. […] Ο Αριστοφάνης δεν ήταν αντιδραστικός, γιατί το πολίτευμα που πολεμούσε δεν ήταν παρά τυπικά δημοκρατία. Ο Αριστοφάνης ήταν ένας αφελής δημοκράτης, γιατί δεν κατάλαβε πως η πορεία ήταν άτεγκτη και η φορά της ιστορίας αναπότρεπτη. Και μέσα στον συντηρητισμό του πολέμησε τις δύο κριτικότερες στάσεις του καιρού, τον Σωκράτη και τον Ευριπίδη. Η ιδιοφυΐα του Αριστοφάνη βρίσκεται, όχι στη γενική του στάση απέναντι στα γεγονότα του καιρού του, αλλά στην ανατομία των συμπτωμάτων της αρρώστιας του. Ξέρει να κάνει σωστή διάγνωση και περιγραφή, αγνοεί τα αίτια και το φάρμακο και καταφεύγει σε γιατροσόφια. Τα γιατροσόφια του, όμως, είναι από τα μεγαλοφυέστερα ποιητικά κατορθώματα. Η μοίρα των μεγάλων σατιρικών: ακριβολόγοι στη συμπτωματολογία, ρομαντικοί στη θεραπευτική. Ολοι τραγικά απατημένοι. Αριστοφάνης, Γιουβενάλης, Μολιέρος, Σουίφτ, Τουαίην, Τσέχωφ, Μαγιακόφσκι. (Είναι τυχαίο, άραγε, που τα δημοφιλέστερα αριστοφανικά έργα στη Ρωσία είναι η “Ειρήνη” και η “Λυσιστράτη” – τα ουτοπικά, ενώ για τους «Ιππής» τσιμουδιά; Είναι τυχαίο πως το αριστοφανικότερο έργο του Μαγιακόφσκι είναι ο «Κοριός» – πικρή προσγείωση ενός αθεράπευτα ενθουσιώδους επαναστάτη;).

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑ. Ο Αριστοφάνης, μέσα στη σύγχυση και την έκπτωση ενός κόσμου, του οποίου δεν μπορεί να συλλάβει τη δεσπόζουσα και τον ρυθμό, γίνεται ένας ευαίσθητος δέκτης των συμπτωμάτων της κοινωνικής παθολογίας. Πιάνει όλο το πλέγμα των συμφερόντων μιας πολιτείας εν πολέμω. Πιάνει τον οικονομικό συσχετισμό ανάμεσα στον εύκολο πλουτισμό των κάπηλων του πολέμου και της εξαθλίωσης των παραγωγών της γης (“Ειρήνη”), πιάνει την ιδιότυπη διαδικασία, με την οποία ανέρχονται στην πολιτική σκηνή σε μια πολεμική περίοδο άτομα που επηρεάζουν την οικονομική ζωή και επηρεάζονται από την αγορά, μετατοπίζοντας το πολιτικό πρόβλημα σε εμπορικό αλισβερίσι (“Ιππής”). Ο δερματέμπορας Παφλαγόνας – Κλέων και ο Αλλαντοπώλης δε διαφέρουν καθόλου από έναν, π.χ., καλλιεργητή φυστικιών. Πιάνει ο Αριστοφάνης την αλλοτρίωση των πολιτών από τις τυπικές διαδικασίες και τον αποπροσανατολισμό τους από τα άμεσα πολιτικά συμφέροντα (“Σφήκες”). Πράγματι, δε νομίζω πως υπάρχει πιο μοντέρνα σάτιρα από τη σκηνή των “Σφηκών”, όπου ο Φιλοκλέων, ενήμερος σε όλα τα τερτίπια της δικονομίας, αναλύει τις δικαστικές διαδικασίες. Με λίγη αναγωγή μπορεί κανείς να αποκρυπτογραφήσει τις κοντινές μας εμπειρίες, όπου ώριμοι άνθρωποι εξαντλούνται σε τυπικές σχολαστικές έριδες επί των διαδικασιών, αναδιφούν τα κιτάπια, διυλίζουν τον κώνωπα, ενώ η ουσία και η πράξη παραμερίζονται, αφήνοντας ασύδοτη την αντίδραση πρακτικότατα να προωθεί τις θέσεις της. Και μόνο τις τρεις παραπάνω διαπιστώσεις, αν δεχθούμε πως συνέλαβε ο Αριστοφάνης, είναι κουφόνοια να τον εντάσσουμε άκριτα στους αντιδραστικούς, εκτός αν θέλουμε να κάνουμε τον έξυπνο, έχοντας την πείρα δυόμισι χιλιετηρίδων. Γιατί είναι αντιδραστικός ο Αριστοφάνης, όταν στη σύγχυσή τους ζητάει μια ιστορική συμμαχία ανάμεσα στους ιππείς (ολιγαρχικούς) και τα αγροτικά και τα μικροαστικά στρώματα, κόντρα στη συμμαχία των στρατηγών και των εμπόρων και δεν είναι ο Μακρυγιάννης, όταν λέει πως, όταν έπεσε το λεφούσι του Γκούρα στην Αττική, ο Μενιδιάτες νοσταλγούσαν τον Κιουτάγια;

ΑΣΤΟΣ ΠΟΙΗΤΗΣ. Ο Αριστοφάνης ήταν ποιητής και με την άγια αφέλειά του ήταν προσηλωμένος, δεν κρίνω σωστά ή όχι, στο δέον. Ο Θουκυδίδης, που ήταν ιστορικός, έβλεπε τα πράγματα κατά το εικός. Και οι δύο αθανατίστηκαν με τη γραφή τους. […] Ο Αριστοφάνης δεν είναι ένας λαϊκός ποιητής του θεάτρου, είναι αστός, γέννημα του άστεως. Η παρουσία των χωρικών στα έργα του υπηρετεί τη σατιρική του διάθεση και όχι ηθογραφικές προθέσεις. Η φόρμα του, όσο κι αν είναι ανοιχτή, δεν είναι λαϊκή, ούτε αυτοσχέδια. Είναι κατάκτηση μιας σειράς δοκιμών λογίων συνεχιστών του είδους. Ας μη μας παρασύρει κάθε φορά το πανηγυρικό φινάλε των έργων, δεν είναι πάντα μια πρόταση αυθεντικής ζωής, κι αν είναι, περιέχει για τον θεατή του καιρού στοιχείο νοσταλγίας, φολκλορισμό και ρομαντικό καταφύγιο. Ο Αριστοφάνης στην εποχή του καλλιέργησε ένα μικτό είδος, βρίσκεις στα έργα του έναν λόγιο λυρισμό πλάι στις λαϊκές καταβολές κάποιων μορφών, ρητορική και σοφιστική πλησμονή πλάι στη λαϊκή θυμοσοφία, αμφισβήτηση μορφών πλάι στην αφοπλισμένη παράδοση σε λαϊκά επιβιώματα. Ο Αριστοφάνης δεν είναι γραφικός, γιατί δεν είναι στη φόρμα του μονοσήμαντος και κάθε προσπάθεια σκηνικής ερμηνείας που δε θα τον έβλεπε ως συνθέτη ποικίλων στοιχείων θα κινδύνευε να τον υποσταθμίσει».