Η απέκδυση* των πέτρινων κτισμάτων

Περιφερόμενος καλοκαιριάτικα στην επαρχία με πληγώνουν πολλά. Δεν αναφέρομαι μόνο στα νεότερα κτίρια που συνήθως είναι υποδεέστερα εκείνων της αρχιτεκτονικής που προέκυψε από την ανάγκη, την εμπειρία, τη σοφία των παλιών μαστόρων και έχουν αφήσει στον ελληνικό χώρο ένα διεθνώς αναγνωρίσιμο ελκυστικό αρχιτεκτονικό αποτύπωμα, τόσο στην ηπειρωτική χώρα όσο και στα νησιά. Αναφέρομαι στην *απογύμνωση των πέτρινων εκείνων κτισμάτων που δεν αποκαλύπτουν το βασικό δομικό υλικό τους, μια και οι λιθοδομές είναι για ουσιαστικούς λόγους καλυμμένες με επιχρίσματα, κοινώς σοβάδες, που προσδίδουν μια πλαστικότητα με τη λεία και άλλοτε επεξεργασμένη επιφάνειά τους και αποτελούν την επιδερμίδα των κτισμάτων, προστατεύοντας από τη φθορά τα δομικά στοιχεία.

Είναι γνωστές οι τεχνικές επεξεργασίας που συναντάμε σε όλη την επικράτεια, που εκτός από τους λείους σοβάδες ξεχωρίζουμε μεταξύ άλλων τον πεταχτό σοβά, τον αδρό, το «σαρδελάκι» στην Ανδρο, τα ξυστά επιχρίσματα στο Πυργί της Χίου με διακοσμητικά γεωμετρικά σχήματα, το αρτιφισιέλ, καθώς και το γνωστό από την αρχαιότητα κουρασάνι, χρώματος κεραμιδί, ανθεκτικό στον χρόνο, απρόσβλητο από την υγρασία, που χρησιμοποιείτο κυρίως στις βορινές όψεις.

Ισως δεν είναι γνωστό ότι στις εμφανείς λιθοδομές χρησιμοποιούντο σκληρές πέτρες, όπως π.χ. η σιδερόπετρα, που αντέχουν στη διάβρωση και συνήθως είναι ημιεπεξεργασμένες με ορθογώνια ή πολυγωνική μορφή και χρήση κονιάματος ανάμεσα στους αρμούς. Για καλύτερα αποτελέσματα δημιουργούντο οριζόντιες στρώσεις, τα λεγόμενα «ντουζένια», με χρήση πλακοειδών λίθων ή σπασμένων κεραμιδιών στα κενά για να εξασφαλιστεί η οριζοντιότητα. Στις γωνίες χρησιμοποιούντο τα λεγόμενα αγκωνάρια, οι γωνιόλιθοι ή ακρογωνιαίοι λίθοι που στις εμφανείς λιθοδομές είναι πάντα λαξευτοί από σκληρή πέτρα για την καλύτερη στήριξη της κατασκευής. Ισομεγέθεις λίθοι που τοποθετούνται εναλλάξ, ενίοτε με ανάγλυφη επεξεργασία, κοσμούν τα κτίρια και ανάλογα με αυτήν αξιολογείται και η ποιότητά τους.

Εδώ και δεκαετίες, ταξιδεύοντας στην Ελλάδα, καταγράφω τόσο τις απλές εμφανείς λιθοδομές, όσο και αυτές με εξαιρετική τεχνική, με διάφορα είδη λαξευτής πέτρας, όπου κοιτάζοντάς τες αναγνωρίζω τον επίπονο μόχθο και τη μαστοριά των πετράδων, τις υψηλού επιπέδου τεχνικές άρθρωσης και επεξεργασίας. Διακρίνω την επιμέλεια στα ομοιόμορφα μεγέθη και τους μικρούς μεταξύ τους αρμούς. Εικόνες μαστοριάς που κορυφώνονται με τους ακρογωνιαίους λίθους και την ποικιλία των τοξοτών υπερθύρων και των πρεκιών των παραθύρων, άλλοτε από πέτρα και άλλοτε από συμπαγή τούβλα που συχνά ενσωματώνονται στις λιθοδομές. Ιχνη ενός πολιτισμού διάχυτα σε όλη την Ελλάδα που ευτυχώς διατηρούνται ακόμη σε ικανό αριθμό.

Αντίστοιχα ίχνη πολιτισμού αποτελούν και οι σοβάδες στις επιχρισμένες επιφάνειες των λιθοδομών των κτιρίων, που κορυφώθηκαν στα νεοκλασικά. Στο πατρικό σπίτι (1907) στη Βόρεια Εύβοια, οι εξωτερικοί σοβάδες έχουν υφή πορσελάνης, γιατί είχαν δεχθεί στο τελευταίο χέρι με το μάρμαρο και τον ασβέστη μια επίπονη επεξεργασία με σαπούνι και αβγό. Με μεγάλες ατσάλινες σπάτουλες λείαιναν την τελική επιφάνεια, αυξάνοντας την αντοχή του κονιάματος, επιτρέποντας στο νερό της βροχής να γλιστρά και δίνοντας μια λαμπερή εικόνα στην όψη.

Μια τέτοια όψη, βέβαια, δεν είχε ανάγκη από μια ακριβή και επιμελημένη λιθοδομή με καλοπελεκημένους λίθους, που θα καλυφθούν ως υπόβαση της τελικής επιφάνειας, ιδιαίτερα σε περιοχές που είναι δύσκολο να βρεθεί σκληρή πέτρα ή δεν υπάρχει οικονομική δυνατότητα, οπότε χρησιμοποιούνται αναγκαστικά τα επιχρίσματα.

Αυτό που με πικραίνει τα τελευταία χρόνια είναι η επίμονη απέκδυση των πέτρινων κτισμάτων, που στο όνομα μιας νεοπαραδοσιακής απλουστευμένης λογικής που αναζητά μια γραφικότητα απογυμνώνονται από τα επιμελημένα προστατευτικά επιχρίσματα και αποκαλύπτονται προχειροφτιαγμένες λιθοδομές, εν είδει λιθοσωρών, με ακανόνιστους και ανεπεξέργαστους ευπαθείς λίθους, με μεγάλους άνισους αρμούς και ανισομεγέθεις ακρογωνιαίους. Ενας αδέξιος χειρισμός που αναδεικνύει τελικά μια προχειρότητα με τη λογική «πέτρα να ‘ναι και ό,τι να ‘ναι». Πρόκειται, θα έλεγα, για μια «προδοσία», που με κάνει να ντρέπομαι, γιατί τόσα χρόνια δίπλα στους μαστόρους και με παρακαταθήκη τις αφηγήσεις και εξομολογήσεις των παλιών πετράδων από τη δεκαετία του ΄70 νιώθω ότι προδίδονται με την ανάδειξη μιας εκ των πραγμάτων πρόχειρης αντιμετώπισης που επρόκειτο να καλυφθεί και ποτέ δεν θα ήθελαν να τη δείξουν. Τους προσβάλλουμε! Σε μια εποχή που έχουν δυστυχώς αμβλυνθεί οι αντιδράσεις τεχνικών και επιστημόνων, ντρέπομαι όταν νέοι επίδοξοι αρχιτέκτονες και ιδιοκτήτες παλαιών κτισμάτων, βασικά εν αγνοία τους, αγαπώντας την πέτρα, τελικά την απαξιώνουν προβάλλοντας την κακότεχνη δόμησή της, υποβαθμίζοντας παράλληλα τον πολιτισμό μας, και ταυτόχρονα την παραδίδουν στη φθορά, ειδικά στις παραλιακές περιοχές όπου δυστυχώς σταδιακά αποσαρθρώνεται απειλώντας και τη στατική ακεραιότητα των κτισμάτων.

Ο Γιώργος Τριανταφύλλου είναι αρχιτέκτων και διατηρεί τον δικό του ιστότοπο triantafylloug.blogspot.com με σχετική θεματολογία