Ευριπίδου, «Ιφιγένεια εν Αυλίδι»

Στα παλιότερα σχολικά προγράμματα διδάσκαμε εναλλάξ κάθε χρονιά τις δύο «Ιφιγένειες», την «Εν Αυλίδι» και την «Εν Ταύροις». Η διδακτική μου πείρα σε σχολεία δημόσια και ιδιωτικά, στην Αθήνα και στην επαρχία, όπου δίδαξα, είναι μία από τις πιο πλούσιες εμπειρίες στη σχέση δασκάλου – μαθητών μέσω ενός κειμένου που εξέφρασε και συγκίνησε το κοινό δυόμισι χιλιετίες πριν από την εποχή μας. Εξάλλου, θαρρώ, αυτός είναι και ο ορισμός του κλασικού: να απευθύνεται στις ιδέες, τα συναισθήματα, τις φοβίες, τις ελπίδες και τις προσδοκίες των ανθρώπων πέρα από τη σκευή κάθε εποχής, ιδεολογίας, πολιτικής και ηθολογίας. Αλήθεια, τι είναι αυτό που συγκινεί στον αιώνα μας το ίδιο έναν Ευρωπαίο, έναν Ασιάτη, έναν Αφρικανό, έναν Νότιο και Βόρειο Αμερικανό; Στη θητεία μου ως μαθητής και βοηθός του μεγάλου δασκάλου του θεάτρου Δημήτρη Ροντήρη ευτύχησα να μελετήσω τις αντιδράσεις στα έργα των αρχαίων τραγικών βουδιστών, προτεσταντών, ιθαγενών, μεταναστών, όλου του φάσματος παιδείας. Και δεν απείχαν μεταξύ τους οι αντιδράσεις στα δρώμενα, αλλά και στα ηθικά προβλήματα των ηρώων της τραγωδίας.

Είναι συγκλονιστικό να διαπιστώνεις πως ένας μονόλογος του Κρέοντα, ένα μοιρολόι της Εκάβης, ένα έγκλημα και μια σωτηρία που καταθέτει στο κείμενό του ο Ευριπίδης βρίσκουν άμεση και βαθιά ανταπόκριση σε έναν σύγχρονο πολίτη με άλλη γλώσσα, ήθη, ανάγκες, απειλές και προσδοκίες. Μου δόθηκε η πείρα να μελετήσω σύγχρονους λαούς μέσα από την επαφή τους με το αρχαίο δράμα. Βρέθηκα κάποτε στη Γεωργία και επισκέφτηκα, εκτός των άλλων, και τη γενέθλια πόλη του Στάλιν. Σε μια τιμητική βραδιά για τη μεγάλη ελληνίδα τραγωδό Ασπασία Παπαθανασίου, είδα σπουδαίους γεωργιανούς ηθοποιούς, που είχα θαυμάσει την περασμένη νύχτα σε έργο του Σαίξπηρ, να ξεσπούν σε κλάματα, ακούγοντας τον θρήνο της Ηλέκτρας. Εξάλλου είχαμε την τύχη να δούμε σκηνοθεσία του σπουδαίου γεωργιανού σκηνοθέτη Ρόμπερτ Στούρουα στην Επίδαυρο, με Ηλέκτρα την Τζένη Καρέζη!

Αν κάνω σήμερα αυτή την αναδρομή, είναι για να αντιληφθούμε, όσοι το ξεχνάμε, πως διαχειριζόμαστε μια περιουσία πνευματική και αισθητική παγκόσμιας πλέον αναγνώρισης και οφείλουμε και να σεβόμαστε και να συντηρούμε, χωρίς να νοθεύσουμε, και το ύφος και το ήθος και τις αξίες της.

ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ. Ενα από τα δημοφιλέστερα δράματα που μας κληροδότησε η αρχαιότητα είναι και «Η Ιφιγένεια εν Αυλίδι» του Ευριπίδη. Εκείνο που χρειάζεται να γνωρίζει κανείς εξαρχής είναι το γεγονός πως η τραγωδία αυτή γράφτηκε πολλά χρόνια μετά την «Ιφιγένεια εν Ταύροις» που, ως υπόθεση, έπεται! Και η αιτία αυτής της ανακολουθίας έγκειται στο γεγονός πως το δράμα «διδάχθηκε» για πρώτη φορά από τον αυτοεξόριστο στη Μακεδονία Ευριπίδη. Ως γνωστόν, ο Ευριπίδης όπως και ο φίλος του Σωκράτης ενόχλησαν με τις ιδέες τους τον συντηρητικό πυρήνα του αθηναϊκού δήμου. Ο Σωκράτης αρνήθηκε να αυτοεξοριστεί και ήπιε το κώνειο. Ο Ευριπίδης βρήκε καταφύγιο στην αυλή της Μακεδονίας που είχε ενσωματώσει την αθηναϊκή παιδεία. Εξάλλου ο μεγάλος τραγικός ποιητής στη Μακεδονία πέθανε και, όταν οι μετανιωμένοι Αθηναίοι ζήτησαν το σκήνωμά του, ο ποιητής τάφηκε, τελικά, στην ξένη γη. Πολλά χρόνια αργότερα έφερε ο Αλέξανδρος τα οστά του στην Αθήνα, ως ένδειξη φιλίας και ελπίδα συμμαχίας.

Η ερώτηση είναι, γιατί η αυλιδική «Ιφιγένεια» δεν είχε γραφεί και παιχθεί στο άστυ; Απλά δεν «κατείχε» ένα γεγονός που είχε απορρίψει η Αθήνα από τα υπόλοιπα πολιτιστικά της ήθη: τη θυσία. Αν καταφύγει κανείς στην ευριπιδική «Μήδεια», να θυμίσω πως στο έργο αυτό ακούγεται πως οι ανθρωποθυσίες ήταν βάρβαρες συνήθειες και η Μήδεια ήταν Ασιάτισσα.

Στον «Ιωνα», πάντα του Ευριπίδη, μια παρ’ ολίγον θυσία του ήρωα από την ιέρεια μητέρα του, που αγνοεί ποιος είναι, και η τραγωδία τελειώνει με αναγνώριση και σωτηρία! Η αυλιδική «Ιφιγένεια» δεν θα μπορούσε να γίνει ποτέ δεκτή από τη δημοκρατική συνείδηση του αθηναϊκού δήμου. Εστω κι αν ο Ευριπίδης φρόντισε να δώσει λύση, που όμως και αυτή προσέκρουε πλέον στη δημοκρατική λογική. Θυμίζω πως ακόμη και ο ιερέας που έκανε την τελετή στην Ακρόπολη στις εορτές για τη θεά Αθηνά δεν ανήκε στο ιερατείο. Επελέγετο με κλήρωση από τον κατάλογο των νόμιμων αθηναίων πολιτών!

Οσον αφορά το ίδιο το κείμενο της αυλιδικής «Ιφιγένειας», θα μπορούσε κανένας να διακρίνει όλα τα μορφολογικά και ιδεολογικά γνωρίσματα της διάδοχης θεατρικής, νέας δραματουργίας που άνθησε μετά την κατάρρευση της δημοκρατίας στην Αθήνα και τη διασπορά του είδους ως τη Σικελία. Ο Ευριπίδης της τελευταίας μακεδονικής του περιόδου προαναγγέλλει τον Μένανδρο και τους ρωμαίους δραματικούς ποιητές, τον Σενέκα, τον Πλαύτο, τον Τερέντιο.

Στην «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» δραματοποιείται μια ανθρωποθυσία με σκηνικά γεγονότα που, ακόμη και σήμερα, θεωρούνται τολμηρά. Μια έφηβη που οδηγείται από τον πατέρα της στον βωμό, με κατεβασμένο φόρεμα, ώστε να φαίνεται το παιδικό στηθάκι, και εκτελεστή με τον πέλεκυν τον ίδιο της τον πατέρα και θεατές τους στρατιώτες που κουβαλάνε φρύγανα για την πυρά, ελπίζοντας πως έτσι θα φυσήσει ο επιθυμητός άνεμος, ώστε, με φουσκωμένα τα πανιά, να ορμήσουν για πλιάτσικο στην Τροία. Συνάμα ένας Χορός γύρω από το εφηβικό κορμάκι από χαρακτήρες που αργότερα θα στοιχειώσουν το παγκόσμιο θέατρο. Μια Κλυταιμνήστρα που απελπισμένη οφείλει να συμμετάσχει στις τελετές της ανθρωποθυσίας και συνάμα να ετοιμάζει το πέλεκυν, με τον οποίο θα εξοντώσει τον απάνθρωπο, αρχομανή Αγαμέμνονα, έχοντας κάτω από το κρεβάτι τον εραστή της Αίγισθο.

Η «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» είναι πολύ μακριά από τους «Πέρσες», αλλά και την «Αλκηστη» του ίδιου του Ευριπίδη, και πολύ πιο κοντά στον Σαίξπηρ και στον «Βόιτσεκ» του Μπίχνερ.

ΕΙΡΩΝΕΙΑ. Θέλω να σταθώ λίγο σε ένα από τα θεμελιώδη γνωρίσματα της ευριπίδειας γραφής: την ειρωνεία. Η μέθοδος την ίδια εποχή θα δοξαστεί από τους Σοφιστές και θα γίνει κλαδί για τη σωκρατική σκέψη. Η ειρωνεία είναι προσποίηση, είναι κάμωμα, είναι τεχνική να ειπωθεί παιγνιωδώς ακόμη και το μακάβριο.

Στην «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» ένας αθηναίος δραματουργός, που αυτοεξορίστηκε γιατί οι ιδέες του ενοχλούσαν την Αθήνα, έρχεται στη Μακεδονία, που ακόμη θυσιάζει ανθρώπους, και εισάγει ως υπέρτατη ειρωνεία τη θαυματοποιία, αφού η τραγική έφηβη Ιφιγένεια, κατά θαυμαστό τρόπο, αρπάζεται από τον βωμό την ώρα της θυσίας και εγκαθίσταται, ως ιέρεια σεβαστή, στη χώρα των βαρβάρων στην ταυρική χερσόνησο. Το τραγικό χιούμορ (η λέξη η ελληνική «χυμός»!) στο μεγαλείο του.

Ο Ευριπίδης, με την απόσταση από τη γενέθλια γη, αλλά και με την απελπισία για την κατάντια της, καταθέτει μια σειρά από γελοιογραφίες του ηρωικού πανθέου. Ακόμη στα ιδιοφυή χορικά του βάζει ο Χορός να είναι κοριτσόπουλα από τη Χαλκίδα και την περιοχή που έχουν «διαβάσει» στα περιοδικά της εποχής για τους σταρ (!) και έρχονται να δουν από κοντά τα ινδάλματα. Και εκείνοι οι «γαμπροί» κάνουν φιγούρες για να ξεμυαλίσουν τις έφηβες. Για να μπει ο «φακός» του ποιητή στις σκηνές και στην αγορά και οι «λιμοκοντόροι» να αποκαλυφθούν φτηνοί, γλείφτες, δειλοί, αλαζόνες και (επιτρέψτε μου!) τσογλάνια!

Εχω και παλιότερα στηρίξει την άποψη που πάει ενάντια στον τρόπο που διδάχθηκε στα σχολεία μας το έργο ως «πατριωτικό», με τεκμήρια μέσα στο ίδιο το κείμενο, πως η Ιφιγένεια πεθαίνει από αηδία για τον κόσμο, τις αρχές της εξουσίας και την παιδεία της. Εγώ, πάντως, μάρτυρές μου οι μαθητές μου, ως έργο αηδίας για την εξουσία και τη ρητορική της το δίδαξα σε εφήβους στην ελληνική επαρχία, την εποχή της χούντας, δυσμενώς μετατεθείς.