ΙΣΤΟΡΙΑ – ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ

Αθηνά Κακούρη

Περιοχές όπου αλληλοεπικαλύπτονται

Ασχετες καί ἀνόµοιες θά χαρακτήριζε κανείς τήν Λογοτεχνία καί τήν Ἱστορία, καθώς ἡ µία παράγει ἔργο φαντασίας τελείως ἐλεύθερα ἐνῶ ἡ ἄλλη εἶναι κλάδος ἐπιστήµης καί ἑποµένως δεσµεύεται ἀπό αὐστηρούς κανόνες.

Αν ὅµως διαβάσεις τόν διάλογο Ἀθηναίων καί Μηλίων, χωρίς νά ξέρεις ὅτι ἀποτελεῖ µέρος τῆς Ἱστορίας τοῦ Θουκυδίδη, θά µποροῦσες νά τόν ἀποδώσεις σέ κάποιον µεγάλον λογοτέχνη, πού εἰκονογραφεῖ µε ξεχωριστή κόµψότητα λόγου τό ἴδιο πικρό µάθηµα τοῦ Αἰσώπου πού, στόν μύθο του γιά τόν λύκο καί τό ἀρνάκι, µᾶς λέει ὅτι ἐκεῖνο πού ὀρέγεται ὁ ἰσχυρός, θά τό καταβροχθίσει,  παραµερίζοντας κάθε ἀρχή δικαίου. Δεν χρειάζεται νά ψάξει κανείς πολύ γιά νά βρεῖ ἕνα πλῆθος τέτοια παραδείγµατα, ὅπου κείµενα Ἱστορίας παρέχουν στόν ἀναγνώστη ὑψηλή λογοτεχνική ἀπόλαυση.

Ἀπό τήν ἄλλη, ἡ «Ἄννα Καρένινα» τοῦ Τολστόυ, ὁ «Ὄλιβερ Τουίστ» τοῦ Ντίκενς ἤ ὁποιοδήποτε ἄλλο κλασικό µυθιστόρηµα, µᾶς δίνει ἕνα πλῆθος πληροφορίες για τήν κοινωνία ἑνός τόπου σέ µια ὁρισµένη ἐποχή, παρέχει δηλαδή ὑλικό πού ἀφορᾶ στήν µελέτη τοῦ παρελθόντος, δηλαδή στήν Ἱστορία.

Ὑπάρχουν ἑποµένως περιοχές ὅπου αὐτά τά δύο, ἡ Λογοτεχνία καί ἡ Ἱστορία, ἀλληλοεπικαλύπτονται. Οἱ ἁπλούστερες καί οἱ πιο ξεκάθαρες εἶναι, ἀφ’ ἑνός ἡ Ἰστορία πού γράφεται µέ ἐξαίρετο λογοτεχνικό ὕφος, ὅπως λόγου χάριν ἡ βιογραφία τῆς Βασίλισσας Βικτωρίας γραµµένη ἀπό τόν Λύτον Στράτσεϋ. Καί ἀφ’ ἑτέρου Λογοτεχνία, πού παρέχει ὑλικό στήν Ἰστορία, ὅπως ἡ «Ἰλιάδα» – αφήγηση ἑνός µεγάλους γεγονότος – ἤ ἡ «Φόνισσα» τοῦ Παπαδιαµάντη, άποκάλυψη τοῦ ἀδιέξοδου τῆς γυναίκας, σ’ ἕνα µικρό, φτωχό νησί τόν 19ο αἰώνα.

Ὅλα τά παραπάνω ἰσχύουν τόσο γιά τήν πεζογραφία ὅσο καί γιά τήν ποίηση. Βεβαίως ὑπάρχουν εἴδη τῆς λογοτεχνίας πού δέν προσφέρουν τίποτα στήν Ἱστορία – ἐκτὀς φυσικά ἀπό τόν ἴδιον τόν ἐαυτό τους. Λόγου χάριν, ὁ σουρεαλισµός δέν ξέρω νά δίνει καθόλου ὑλικό στήν Ἱστορία, ἐκτός ἀπό τό ὅτι ἡ Ἰστορία θα τόν καταγράψει κάποτε κι αὐτόν καί θα τόν τοποθετήσει στην ἀλληλουχία της.

Στό ἄλλο ἄκρον ὑπάρχουν εἴδη λογοτεχνίας πού ἔχουν πολύ στενή συνάφεια µέ τήν Ἰστορία. Εἶναι ἡ ποίηση ἤ τά πεζά πού περιγράφουν ἕνα σπουδαῖο γεγονός – δέν ἀποτελοῡν Ἱστορία, ἀλλά εἴτε δίνουν στοιχεῖα ἱστορικά ἤ εἴτε χρησιµεύουν γιά νά δεῖ κανείς πῶς ἀντελήφθησαν οἱ ἄνθρωποι µιά ὀρισµένη στιγµή ἕνα γεγονός.

Ἡ «Ἐπελαση τῆς Ἐλαφρᾶς Ταξιαρχίας», ποίηµα γραµµένο κατά τόν Κριµαϊκό Πόλεµο ἀπό τον Ἄλφρεντ Τέννυσον στήν µακρυνή Αγγλία, εἶναι ἕνας φόρος τιµής στήν θυσία ἑξακοσίων Ἄγγλων ἰππέων πού, ἀπό ἀνικανότητα τοῦ διοικητού τους, διατάχθηκαν νά ἐπιτεθοῦν κατά µέτωπον σέ µιά ρωσική κανονιοστοιχία. Φυσικά θερίστηκαν ὁλοσχερῶς. Ἡ κριτική του Τέννυσον εἶναι πλαγία – διότι δέν εἶχε τά περιθώρια νά κάµει εὐθεία κριτική στήν κυβέρνηση.  Το «Οὐδέν Νεότερον ἀπό τό Δυτικόν Μέτωπον» τοῦ Ἔριχ Μαρία Ρεµάρκ, κυκλοφόρησε τό 1929 καί ἔκαµε πάταγο. Εἶχαν τότε ἤδη περάσει δέκα χρόνια ἀπό τό τέλος τοῦ Α’ Παγκοσµίου Πολέµου. Καί ὁ συγγραφέας ἦταν Γερµανός. Ἡ κριτική ἀπό τήν πλευρά της Ἀντάντ γιά τήν φρίκη τῶν χαρακωµάτων καί τήν ἀπώλεια τῶν περίπου δέκα ἐκατοµµυρίων ἀνδρῶν ἄργησε πάρα πολύ καί ἐξακολουθεῖ νά προσκρούει στα στερεότυπα, πού διέδοσε καί καθιέρωσε τότε ἡ θηριώδης κρατική προπαγάνδα.

Λογοτεχνία λοιπόν καί Ἱστορία συγγενεύουν, ὅπως ἀκριβῶς μᾶς τό λένε οἱ μύθοι μας γιά τίς Μοῦσες. Ἦταν λέει αύτες εννιά πανέμορφες κοπέλλες, πού ζοῦσαν στόν Ἐλικώνα καί – μέ ἀρχηγό τους τόν Ἀπόλλωνα – καλλιεργοῦσαν καί προστάτευαν ἡ καθεμιά ἀπό ἕνα εὶδος καλλιτεχνικῆς δημιουργίας, τήν Ποίηση, τήν Μελωδία, τόν Χορό, ἀλλά καί τήν Ἀστρονομία ἡ Οὐρανία, καί τήν Ἱστορία ἥ Κλειώ. Πατέρας τους ἦταν ὁ μέγας δημιουργὀς, ὁ Δίας, πού ἐρωτεύτηκε καί πλάγιασε έννιά νύχτες, μακρυά ἀπό τα δώματά του στόν Ὄλυμπο, δίπλα σε μιά νύμφη. Τήν Μνημοσύνη.

Δημήτρης Ραυτόπουλος, κριτικός λογοτεχνίας

«Μπορεί να βιάζει κανείς την ιστορία, υπό τον όρο να της κάνει ένα παιδί»

Η λογοτεχνία προηγείται της ιστορίας (ιστοριογραφίας), αφού συνδέεται με τον μύθο, με την προφορική παράδοση και την ελευθερία της φαντασίας. Ο Ομηρος προφητεύει τον Θουκυδίδη, ενώ ο Ηρόδοτος, ανάμεσά τους, βεβαιώνει τη βαθμιαία εξέλιξη στη σχέση τους.

Πιο κοντά μας, προχθές, για τη «Μικρασιατική καταστροφή», η πεζογραφία μάς έδωσε σχεδόν αμέσως την αριστουργηματική Ιστορία ενός αιχμαλώτου του Στρατή Δούκα και τη συγκομιδή της «Γενιάς του ’30», που είχε και μεταπολεμική συνέχεια (Κοσμάς Πολίτης, Διδώ Σωτηρίου κ.ά.). Και η πρόσφατη εθνική μας περιπέτεια απηχείται στη μυθιστορηματική τριλογία του Στρατή Τσίρκα Ακυβέρνητες πολιτείες, ενώ το έργο του Θανάση Βαλτινού συνδέει τα δύο αυτά κεφάλαια. Στην ίδια περίοδο, η ιστορία ασθμαίνει ανάμεσα στη φίμωση των αρχείων και την ιδεολογική προσημείωση.

Εχει όμως και η λογοτεχνία πολλά συζητήσιμα. Στη μεταπολεμική μας πεζογραφία π.χ. η τριλογία του Στρατή Τσίρκα Ακυβέρνητες πολιτείες εξωραΐζει με πάθος το αριστερό κίνημα της Μέσης Ανατολής, που επιδίωξε να επιβάλει στους Συμμάχους (ιδιαίτερα στον ξεροκέφαλο Τσόρτσιλ) να γίνει η συμμαχική απόβαση στην Ελλάδα και όχι στη Σικελία – Νότια Ιταλία. «Γράφω για να δικαιωθεί ο Απρίλης» δηλώνει – και επιμένει ως το τέλος – ο Στρ. Τσίρκας («Απρίλης» είναι εκείνος του 1944, όπου η ένοπλη εξέγερση το Πολεμικό Ναυτικό και στις ελληνικές ταξιαρχίες στη Συρία).

Μοιραία, ένα τέτοιο Κίνημα απέτυχε τραγικά, αλλά – αυτό που ενδιαφέρει εδώ – ατύχησε και λογοτεχνικώς… Οι σελίδες για το απίστευτης επιπολαιότητας και βολονταρισμού «Κίνημα» στον ελληνικό στόλο, μέσα στο λιμάνι της Αλεξάνδρειας και στις ελληνικές ταξιαρχίες στη Συρία, υπό βρετανική διοίκηση, μπορούν να θεωρηθούν ως δείγμα «σοσιαλιστικού ρεαλισμού» μέσα σ’ ένα σύνολο έργο κανονικού ρεαλισμού με ρομαντικές αποχρώσεις. Ευτυχώς το ατύχημα δεν επεκτάθηκε στο υπόλοιπο έργο πρώτης γραμμής.

Αντίθετα, με θέμα τον εμφύλιο πόλεμο 1945-1949, το Κιβώτιο του Αρη Αλεξάνδρου, χωρίς να «ερμηνεύει» την Ιστορία – μαρξιστικώς ή άλλως – της αποσπά την ουσιαστική σχέση της με την ανθρώπινη κατάσταση και την «ατομικότητα» με το υποκείμενο.

Απέναντι στο πλατωνικό εύσημο υπέρ της λογοτεχνίας ως φορέα αλήθειας, σε σύγκριση με την Ιστορία, η «ηθική» αντίρρηση είναι ότι η λογοτεχνία ψεύδεται, ότι παραβιάζει την ιστορία. Ουσιαστική απάντηση σ’ αυτή τη μομφή έχει δοθεί σαρκαστικά: «μπορεί να βιάζει κανείς την Ιστορία, αυτό επιτρέπεται, υπό τον όρο να της κάνει ένα παιδί, λέει ο Αλέξανδρος Δουμάς, καθ’ ύλην αρμόδιος».