Ηχοδύναμα

Ρίχαρντ Βάγκνερ: Το Δαχτυλίδι των Νιµπελούνγκεν. Φεστιβάλ του Μπαϊρόιτ, σκηνοθεσία Πατρίς Σερό, διεύθυνση Πιερ Μπουλέζ, Deutsche Grammophon, 4 Bluray + 1 Bluray ντοκιµαντέρ «making of»

Από τις αρχές της δεκαετίας του ’50, όταν ο «ναός του Βάγκνερ», το θέατρο του Μπαϊρόιτ, άνοιξε ξανά μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, αντιμετώπισε δύο κύρια προβλήματα. Ενα πολιτικό και ένα καλλιτεχνικό – ιδεολογικό. Το πρώτο ήταν το πώς θα γινόταν ξανά δεκτός ο συνθέτης που καθόρισε όσο κανείς άλλος δημιουργός τη γερμανική εθνική ταυτότητα μετά τη φρίκη του Τρίτου Ράιχ και την πρωτοφανή για την ανθρωπότητα κτηνωδία του Ολοκαυτώματος. Αν και ερήμην του, ο Βάγκνερ είχε ταυτιστεί με τον Χίτλερ και τους ναζί. Σταδιακά, το πρόβλημα αυτό ξεπεράστηκε τόσο επειδή δεν έφταιγε ο ίδιος ο Βάγκνερ για όλα αυτά, όσο και επειδή η τέχνη του είναι ανυπέρβλητη. Το δεύτερο πρόβλημα, αποδείχθηκε πιο πολύπλοκο: η νέα ισορροπία που έπρεπε να βρεθεί ανάμεσα στη βαγκνερική παράδοση και στον μοντερνισμό. Τα δύο προβλήματα τέμνονταν ως ένα βαθμό, υπό την έννοια ότι η υπέρβαση της αισθητικής του παρελθόντος δεν ήταν μόνον υπόθεση καλλιτεχνικής ωρίμανσης, αλλά και απαραίτητη προϋπόθεση για τον αποσυσχετισμό του μεγάλου συνθέτη από τις ορδές των βαρβάρων. Ομως η λύση δεν ήταν εύκολο να βρεθεί: η οικογένεια Βάγκνερ, που ακόμα και σήμερα διαχειρίζεται την κληρονομιά του συνθέτη στο Μπαϊρόιτ, ακροβατούσε με μεγάλες δυσκολίες, αμφιβολίες και εσωτερικές εντάσεις ανάμεσα στο χθες και το αύριο. Και η επέτειος των εκατό χρόνων από τα εγκαίνια του θεάτρου, αποδείχθηκε τελικά η ευκαιρία να γίνει ένα μεγάλο βήμα, το οποίο και αποτυπώνεται σε αυτήν τη μοναδικής ιστορικής σημασίας και μουσικής και σκηνοθετικής αξίας έκδοση.

Η ανάθεση σε έναν συνθέτη και μαέστρο της πρωτοπορίας του μοντερνισμού, και μάλιστα Γάλλο, τον Πιερ Μπουλέζ, να διευθύνει το «Δαχτυλίδι», υπήρξε απόφαση επαναστατική, μα και σοφή. Εξίσου σοφή αποδείχθηκε και εκείνη να ανατεθεί στον 30χρονο τότε Πατρίς Σερό η σκηνοθεσία, μετά την άρνηση του Πέτερ Στάιν να την αναλάβει, καθώς έπρεπε να δεχθεί να συναντήσει τον σκληρό ακροδεξιό πρωθυπουργό της Βαυαρίας Φραντς Γιόζεφ Στράους, κάτι που αρνήθηκε να κάνει: ήταν η εποχή που όταν ο Στράους έμπαινε στην Οπερα του Μονάχου ή στο Μπαϊρόιτ, το κοινό σηκωνόταν όρθιο… Τα υπόλοιπα, είναι ιστορία: Μπουλέζ και Σερό έφεραν το Μπαϊρόιτ και το εκεί «Δαχτυλίδι» ξαφνικά στην απόλυτη αιχμή της εποχής τους. Στην τελευταία παράσταση, η αυλαία σηκώθηκε 101 φορές – αριθμός αδιανόητος και αξεπέραστος μέχρι και σήμερα, αναγκαίος όμως για τα 90 λεπτά όρθιου χειροκροτήματος του κοινού.

Αυτό το «Δαχτυλίδι» υπό τον Μπουλέζ έγινε τελικά το διαβατήριο του Μπαϊρόιτ για το μέλλον. Μουσικά, βρίσκεται σε σημαντική απόσταση από πολλούς άλλους, εξίσου σπουδαίους πάντως, κύκλους της Τετραλογίας, που ανέβηκαν πριν από αυτόν υπό μεγάλους γερμανούς μαέστρους, όπως τον Κάιλμπερθ ή τον Κέμπε, οι οποίοι έκαναν θαύματα εκεί μετά τον Πόλεμο. Και δεν ήταν οι μόνοι. Δυστυχώς, ο Κλέμπερερ, που ήταν αλλεργικός σε υπερεξουσίες όπως των Βάγκνερ, δεν τα πήγε καλά με το περιβάλλον του Μπαϊρόιτ – και ίσως χάθηκε κάτι σπουδαίο. Ούτε και ο Κάραγιαν, για άλλους λόγους. Ο Μπουλέζ όμως έφερε τη ματιά του σύγχρονου συνθέτη: ο ίδιος έχει περιγράψει πώς συνδέεται το μεγαλειώδες και το εντελώς προσωπικό στη μουσική της Τετραλογίας και τι σημαίνει αυτό για την ερμηνευτική της. Λιτός, ουσιώδης, σαφής, σφιχτός, δίνει ένα «Δαχτυλίδι» αξιοθαύμαστα πυκνό και μεστό. Που η σκηνοθεσία και η εικαστική του επένδυση στα σκηνικά, τα κοστούμια, την κίνηση και τα φώτα, όλα αυτά, μαζί με πολύ μεγάλες φωνές, το κατέστησαν από την πρώτη στιγμή εντελώς αξεπέραστο.