Ο Καβάφης του Καλίγκαριτς, το όνειρο του Καζαντζάκη

Δύο μικρές «ανακαλύψεις» από τα χρωστούμενα αναγνώσματα του καλοκαιριού. Η μία βρίσκεται στο «Τελευταίο καλοκαίρι στη Ρώμη» του Τζανφράνκο Καλίγκαριτς (εκδ. Ικαρος, μτφ. Δήμητρα Δότση), συγγραφέα που γεννήθηκε στην Ασμάρα της Ερυθραίας από οικογένεια με καταγωγή από την Τεργέστη. Το μυθιστόρημά του πρωτοεκδόθηκε το 1973 – ως ανακάλυψη της Νατάλια Γκίνζμπουργκ – και από την πρώτη στιγμή θεωρήθηκε «γεγονός» για τη λογοτεχνία της γειτονικής χώρας. Φέτος μεταφράστηκε στα ελληνικά για πρώτη φορά, όπως και σε περισσότερες από 20 χώρες. Σε αυτό, ο κεντρικός χαρακτήρας, ο 30χρονος Λέο Γκατζάρα από το Μιλάνο, «γράφει» την ερωτική επιστολή του προς τη Ρώμη της ντόλτσε βίτα, ανάμεσα σε πρόσκαιρες φιλίες, φτηνά δωμάτια ξενοδοχείων, ξέπνοο σεξ, στίβες βιβλίων και πολύ αλκοόλ. «Η Ρώμη κουβαλάει μέσα της μια πρωτόγνωρη μέθη που κατακαίει τις αναμνήσεις. Πιο πολύ κι από πόλη είναι ένα μυστικό κομμάτι του εαυτού σου, ένα κρυμμένο αγρίμι. Δεν υπάρχουν ημίμετρα μαζί της». Ο Λέο θα μείνει για πάντα μόνος ακόμη κι όταν γνωρίζει την πληθωρική Αριάννα, που θέλει να τον τραβήξει από τη σαγήνη της μελαγχολίας. Σε μια από τις πολλές αναπολήσεις φτάνει στην άκρη ενός μόλου με τη θάλασσα να ανοίγεται μπροστά του αχανής και σκοτεινή. Και τότε θυμάται τον ποιητή με τον οποίο μπορεί να ταυτιστεί (προφανώς, μία από τις πολλές αναφορές στον Αλεξανδρινό στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία) : «Πώς το έλεγε ο Καβάφης; Η πόλις θα σε ακολουθεί, έλεγε. Για τα αλλού – μη ελπίζεις – δεν έχει πλοίο για σε, δεν έχει οδό. Ετσι που τη ζωή σου ρήμαξες εδώ στην κώχη τούτη την μικρή, σ’ όλην την γη την χάλασες. Κάτι ήξερε αυτός ο Καβάφης».

Ο ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ. Τα «27 όνειρα» του Emil Szittya (εκδ. Αγρα, μτφ. Ευγενία Γραμματικοπούλου), από την άλλη, είναι μια ιδιοσυγκρασιακή καταγραφή ονείρων από το 1939 έως το 1945, έτσι όπως την οργάνωσε ο Ούγγρος μποέμ Ζιτιά, για να την εκδώσει τελικά το 1963 (έναν χρόνο πριν πεθάνει) στο Παρίσι, όπου είχε εγκατασταθεί από το 1906. «Συνήθιζα να ρωτάω κάθε λογής άνθρωπο – παιδιά, γέρους, εργάτες, χωρικούς, διανοουμένους – τι όνειρα έβλεπε. Αυτή η αδιάκριτη έρευνα, που δεν ήταν ψυχαναλυτική, σκοπό είχε να ανακαλύψει τι σκέφτονταν οι άνθρωποι του πολέμου και της Αντίστασης την ώρα που κοιμόντουσαν. Οι εικόνες που συνέλεξα συγκροτούν ένα άλλου είδους πολεμικό μυθιστόρημα» γράφει ο ίδιος στην προλογική «Προειδοποίηση». Ενα από τα όνειρα, λοιπόν, τιτλοφορείται «Τα σύνορα» και, όπως σημειώνει ο Ζιτιά, το διηγήθηκε «ένας διάσημος Ελληνας μυθιστοριογράφος» στην αρχή του πολέμου: «Βρισκόμουν, φυσικά, σε ένα θέατρο. Δεν ξέρω ποιο έργο παιζόταν. Στη σκηνή δεν βρίσκονταν ηθοποιοί αλλά δήμιοι. Στη μέση ένας πελώριος βράχος χρησίμευε ως πάγκος πάνω στον οποίο οι δήμιοι έκοβαν κεφάλια με τα τσεκούρια τους… Ξαφνικά, έσυραν και τη γυναίκα μου στη σκηνή για να την αποκεφαλίσουν…».  Αξίζει η αναπαραγωγή της σημείωσης που υπογράφει η μεταφράστρια, καθώς αποτελεί προϊόν δικής της έρευνας (με τη συνδρομή της Κατερίνας Λεμούσια και του αναπληρωτή καθηγητή του ΑΠΘ Δημήτρη Κόκορη): «Οι ασφαλέστερες εικασίες στρέφονται προς τον Νίκο Καζαντζάκη. Στις αρχές του πολέμου είναι πενήντα έξι ετών, και από τους – μετρημένους στα δάχτυλα – γνωστούς στο εξωτερικό Ελληνες συγγραφείς. Γαλλομαθής, με κύκλο γνωριμιών στη Γαλλία, έχει ήδη ολοκληρώσει τη συγγραφή των γαλλικών του μυθιστορημάτων… Η ενασχόλησή του με το θέατρο, η οποία υπογραμμίζεται με το επίρρημα “φυσικά”, είναι γνωστή. Θυμίζουμε, τέλος, ότι ο Ζιττυά δημοσιεύει τα 82 όνειρα το 1963, δηλαδή μία εικοσαετία μετά την αρχική καταγραφή… στο διάστημα αυτό ο Ζορμπάς (1946), οι αλλεπάλληλες προτάσεις για Νόμπελ και η μεταθανάτια φήμη του (1957) εκτόξευσαν την αναγνωρισιμότητα του Καζαντζάκη στο εξωτερικό».