Μια τραγικωμωδία για το εγγύς μέλλον

«Πάσων κακίστην, γυναίκα χειρίαν» την αποκάλεσε ο Ευριπίδης στην «Ανδρομάχη» (595, 627), μαινάδα στις «Τρωάδες» (415) και η Εκάβη λέει πως αυτή έπρεπε να σφάξουν στον τάφο του Αχιλλέα κι όχι την Πολυξένη. Στην «Ηλέκτρα» την αποκαλεί «κακόφρων κόρα» (479) και στον «Ορέστη» όταν αποπειράται να κουρέψει την κόμη της για να την προσφέρει ως σπονδή στον τάφο της αδελφής της Κλυταιμνήστρας, η Ηλέκτρα λέει: «Κοίταξέ την, μίαν ακρούλα έκοψε για να μη χαλάσει η ομορφιά της! Ιδια και απαράλλακτη όπως ήταν». Αλλά όταν αποφάσισε να γράψει το έργο «Ελένη», αλλάζει το αφήγημά του. Αυτή την «τραγικωμωδία», όπως τη χαρακτήρισε, έφερε ο Βασίλης Παπαβασιλείου στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου το περασμένο Σαββατοκύριακο – με καθυστέρηση ενός έτους αφού η προγραμματισμένη περσινή παράσταση είχε ακυρωθεί λόγω των ανελέητων πυρκαγιών.

«Τραγωδία λοιπόν ή κωμωδία; Το ερώτημα έχει οπωσδήποτε φιλολογικό ενδιαφέρον. Η πράξη όμως, των ποιητών, το έργο τους δηλαδή, είναι εδώ για να μας αποδείξει ότι, αν, όπως έλεγε ο Ροΐδης η κωμωδία δεν είναι συνεχώς και αδιαλείπτως κωμική, έτσι και η τραγωδία μπορεί να είναι τραγική κατ’ εξαίρεση ήγουν τραγικωμωδία: “Είδος μεικτόν αλλά νόμιμον” όπως έλεγε ο Διονύσιος Σολωμός» σημειώνει ο σπουδαίος σκηνοθέτης στο πρόγραμμα της παράστασης, αφού για εκείνον είναι η πιο κοντινή περιγραφή στο έργο με το οποίο καταπιάστηκε.

Και το έκανε σφραγίζοντάς την με όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που φέρει: οξύνους, πνευματώδης, με βαθιά πολιτική σκέψη, κρατώντας με μαεστρία το λεπίδι της ειρωνείας, ικανός να φέρει στη σκηνή τον υπέροχο, διαυγή, αιχμηρό και τόσο λυτρωτικό κόσμο του. Το πέτυχε με την παράσταση της «Ελένης» που ευτυχήσαμε να δούμε. Μια παράσταση που έφερε τη θερμοκρασία των ανθρώπων που τη δημιούργησαν: από τα ατομικά χαρακτηριστικά τους αλλά και από τη συγκυρία. «Η παράσταση αυτή ανέβηκε 18 μήνες μετά την πανδημία. Οι καλλιτέχνες είμαστε οι παλμογράφοι της κοινωνίας» όπως έχει πει ο ίδιος.

Τίποτα δεν ήταν τυχαία τοποθετημένο πάνω στη σκηνή, καμιά κίνηση περίσσια. Μπορούσε να το διαπιστώσει κανείς πολλές φορές, όπως για παράδειγμα την ώρα που η ωραία Ελένη, την οποία υποδύθηκε η ωραιοτάτη Εμιλυ Κολιανδρή, με απολαυστικά κωμικό τρόπο προσπαθούσε να αποφύγει τη μαρμάρινη θυμέλη στο κέντρο της ορχήστρας (κάμποσες φορές έχει ακουστεί σε παλαιότερες παραστάσεις από το κοινό «όχι τη θυμέλη», αποδοκιμάζοντας τους ηθοποιούς που είχαν υποπέσει σε αυτό το αμάρτημα!).

Η «Ελένη» για τον Βασίλη Παπαβασιλείου ήταν η κορύφωση μιας σχέσης με τα πράγματα και με την τέχνη του θεάτρου. Οπως είχε εξηγήσει στην περσινή συνέντευξη Τύπου που είχε παραθέσει με τους συντελεστές της παράστασης: «Αυτά τα δέκα χρόνια επιδόθηκα σε ένα είδος κάνοντας παραστάσεις ξεκινώντας με τον “Τυχοδιώκτη” το 2010 (Μιχαήλ Χουρμούζη), του “Κουτρούλη ο γάμος” (Αλέξανδρου Ρίζου Ραγκαβή) το 2012, τον “Κύκλωπα” του Ευριπίδη με το Εθνικό Θέατρο στην Επίδαυρο το 2013. Επειτα επιχείρησα μια παράκαμψη, τέσσερα χρόνια στο Θέατρο Τέχνης στην οδό Φρυνίχου, όπου ανέλαβα πολλαπλούς ρόλους. Κοινός παρονομαστής σε αυτή την πορεία ήταν κάτι το οποίο στην “Ελένη” κατά τη γνώμη μου αποκρυσταλλώνεται. Τι είναι αυτό; Τα δοκίμια βίας και έντασης. Εχω επιδοθεί σε μια σχέση κατά κάποιον τρόπο, μια επιθυμία κάθαρσης του όρου διασκέδασης».

ΟΙ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ. Στην «Ελένη» το πετυχαίνει και το ισορροπεί αριστοτεχνικά, με συνεργάτιδα σκηνοθέτρια και υπεύθυνη για τη δραματουργία τη Νικολέτα Φιλόσογλου, καθ’ όλη τη διάρκεια της παράστασης. Από το εξωτικό λίκνισμα του Χορού με τη μουσική του Αγγελου Τριανταφύλλου – η Ελένη άλλωστε ήταν στην Αίγυπτο -, το μίνιμαλ σκηνικό του Αγγελου Μέντη με τους μίνι φοίνικες και τα κοστούμια, τους έξυπνους φωτισμούς του Λευτέρη Παυλόπουλου. Η διδασκαλία του οδήγησε τους ηθοποιούς να δώσουν τον πυρήνα του ρόλου αλλά και του κόσμου που οραματίστηκε ο Βασίλης Παπαβασιλείου για αυτή την παράσταση: τον Θέμη Πάνου ως Μενέλαο, την Αγορίτσα Οικονόμου ως Θεονόη, τον Γιώργο Καύκα ως Θεοκλύμενο, την Εφη Σταμούλη ως Γερόντισσα, τον Δημήτρη Μορφακίδη ως Τεύκρο, τον Παναγιώτη Παπαϊωάννου ως Θεράποντα, τους Νικόλα Μαραγκόπουλο και Ορέστη Παλιαδέλη ως Διόσκουρους, τον Δημήτρη Κολοβό και Αγγελο Μπούρα – αγγελιοφόροι α’ και β’ αντίστοιχα.

Εκείνο που αναδύθηκε με σαφήνεια μέσα από το έργο αυτό ήταν, όπως έχει πει ο ίδιος ο σκηνοθέτης, ότι η ατομική του πορεία διασταυρώθηκε με την ανάγκη και το αίτημα τουλάχιστον 35 ανθρώπων. «Ηταν σαν να έπαιρναν το αίμα τους πίσω για τον εγκλεισμό, και επένδυσαν αυτή την ενέργεια στη δουλειά τους. Το στοίχημα της Ελένης είναι κατά κάποιον τρόπο μια προκαταβολή του μέλλοντος. Γιατί πρέπει να σχεδιαστεί για να υπάρξει ένα μέλλον αλλιώτικο έπειτα από την εμπειρία της χρεοκοπίας και της καραντίνας».