Παζάρι, στρατώνας, αποθήκη, φυλακή…

Χανόταν μέσα στον «βόρβορο κρεοπωλείων και ιχθυοπωλείων και πάσης αγοραίου ακαθαρσίας», που προκαλούσε το μεγάλο παζάρι της Αθήνας. Χρησιμοποιήθηκε ως στρατώνας, ως αποθήκη αρχαιοτήτων και ως φυλακές. Στην καρδιά του «φυτεύτηκε», μεταξύ άλλων, το αντιδώρο που έκανε ο λόρδος Ελγιν στην Αθήνα – ένα ρολόι – μετά την αρπαγή των Γλυπτών του Παρθενώνα. Λιθολογήθηκε ώστε οι Αθηναίοι να εξασφαλίσουν πέτρες για να στηρίξουν τις σούβλες του πασχαλινού οβελία. Και στα σωθικά του κατέληγαν τα λύματα των δημόσιων ουρητηρίων της οδού Αιόλου που δεν λειτουργούσαν σωστά.

Χρειάστηκε μια καταστροφική πυρκαγιά στη γύρω περιοχή – που ξέσπασε σαν αύριο, 10 Αυγούστου, πριν από 138 χρόνια – για να ξεκινήσει η διαδικασία της σωτηρίας του και μια γενναία μάχη με ιδιωτικά συμφέροντα.

Ο λόγος για την περίφημη Βιβλιοθήκη του Αδριανού, το επιβλητικό μνημειώδες μαρμάρινο κτίριο του 2ου αι. μ.Χ. με τους επτά μονολιθικούς κίονες στην πρόσοψή του, τους οποίους αντικρίζουν οι περαστικοί ακριβώς απέναντι από τον σταθμό του μετρό στο Μοναστηράκι, στο κέντρο του αστικού ιστού. Τις περιπέτειές της όμως μέχρι να πάρει τη μορφή αυτή κατά τα πρώτα βήματα της σύστασης του νέου ελληνικού κράτους παρουσιάζει με γλαφυρό τρόπο μέσα από τις πηγές ο αρχαιολόγος της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πόλης Αθηνών, Δημήτρης Σούρλας, στο άρθρο του «Το pium desiderium των αρχαιολόγων, η ανασκαφή της καείσης αγοράς, η αποκάλυψη της Βιβλιοθήκης του Αδριανού και η συμβολή του Κυριακού Πιττάκη και του Στέφανου Κουμανούδη για την προστασία και ανάδειξη του χώρου» που περιέχεται στον τόμο «Πρακτικά συνεδρίου στη μνήμη του Αγγελου Δεληβορριά». Η έκδοση που περιλαμβάνει 22 επιστημονικές ανακοινώσεις κυκλοφόρησε πρόσφατα από σε επιμέλεια Σταύρου Βλίζου και στο πλαίσιο της Βιβλιοθήκης της Εν Αθήναιας Αρχαιολογικής Εταιρείας από τις εκδόσεις Καπόν.

«Υπό των σκωληκοβρώτων μαγαζίων» έγραφαν οι εφημερίδες του 19ου αι. ότι βρισκόταν ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της Αθήνας και ανάλογες περιγραφές έκανε και ο έφορος του τότε Κεντρικού Μουσείου, Κυριακός Πιττάκης, το 1844, προς τη Βασιλική Γραμματεία της Επικράτειας ζητώντας την απομάκρυνση των παραπηγμάτων του κεντρικού παζαριού και τη διενέργεια ανασκαφών. Είχαν περάσει 14 χρόνια από τότε που από την ίδια Αρχή είχε εξασφαλίσει την υπόσχεση πως θα κατεδαφίζονταν τα κτίρια που υπήρχαν, αλλά αντ’ αυτού στο γνωστό ως Τετράγωνο του Αδριανού κατασκευάστηκε ένα μεγάλο δημόσιο έργο με χρηστικό χαρακτήρα: ο στρατώνας του πεζικού και του ιππικού. Η ασφάλεια που παρείχε η παρουσία του στρατού κατέστησε το σημείο ιδανικό και για τη μετατροπή τμήματός του ως αποθήκης αρχαιοτήτων.

Η ΦΩΤΙΑ ΤΟΥ 1844 Η καταστροφική πυρκαγιά για την αγορά της 10ης Αυγούστου 1844 ήταν εκείνη που θα σήμαινε τη σωτηρία του μείζονος σημασίας αρχαιολογικού χώρου. Μία εβδομάδα αργότερα εκδόθηκε η άδεια για τη διενέργεια ανασκαφών κατόπιν αιτήματος της Αρχαιολογικής Εταιρείας και η πρώτη κίνηση ήταν η κατεδάφιση του πύργου που φιλοξενούσε το ρολόι-δώρο του Ελγιν στην Αθήνα το 1811 και το οποίο είχε καταστραφεί στην περίοδο της Επανάστασης. Η ανασκαφή ωστόσο, από τον γραμματέα της Εταιρείας, Στέφανο Κουμανούδη, δεν ξεκίνησε παρά 10 μήνες αργότερα, καθώς ο Δήμος Αθηναίων και επτά ιδιοκτήτες καταστημάτων έφεραν πλήθος κωλυμάτων, με αποτέλεσμα ο μεγαλύτερος όγκος των εγγράφων που σχετίζονται με την ανασκαφή να αφορούν τις αποζημιώσεις των ιδιοκτητών. Η αρχαιολογική έρευνα ολοκληρώθηκε προσωρινά την 1η Ιουλίου 1886.

«Το έργο της ανασκαφής θα πρέπει να θεωρηθεί τιτάνιο με βάση τα δεδομένα της εποχής. Ο Κουμανούδης ανασκάπτει έναν αρκετά μεγάλο χώρο αφαιρώντας επιχώσεις που κυμαίνονται από 3 έως 6 μ. ύψος και παράλληλα πρέπει να διαχειριστεί έναν τεράστιο αριθμό κινητών ευρημάτων» σημειώνει μεταξύ πολλών άλλων ο Δημήτρης Σούρλας.

Η τύχη του χώρου μετά τη λήξη των ανασκαφών δεν ήταν εκείνη που θα ήθελε ο ανασκαφέας. Ο στρατώνας μετατράπηκε σε φυλακή και ήταν σε χρήση μέχρι το 1930. Καταγράφονται κλοπή λίθων από το μνημείο για τη στήριξη του πασχαλινού οβελία και διαμαρτυρίες για την προβληματική λειτουργία των ουρητηρίων εξαιτίας της οποίας τα λύματα κατέληγαν εντός του ανεσκαμμένου χώρου, ενώ η ανασκαφή δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, καθώς δεν εκδόθηκε το απαραίτητο βασιλικό διάταγμα που θα προέβλεπε απαλλοτριώσεις των γύρω του μνημείου ιδιοκτησιών.