Πώς ο Φρόιντ γλίτωσε από τους ναζί

«Τώρα είμαστε ελεύθεροι» είπε ο Σίγκμουντ Φρόιντ γέρνοντας πίσω στο κάθισμά του με ανακούφιση. Ηταν Ιούνιος του 1938. Το τρένο στο οποίο επέβαινε διέσχιζε τον Ρήνο, ενώ στους συνταξιδιώτες του συμπεριλαμβάνονταν, μεταξύ άλλων, η σύζυγός του, η κόρη του Αννα, ο γιατρός του, η υπηρέτριά του και ο οικογενειακός τους σκύλος.

Μέχρι όμως να φτάσει στο σημείο ο πατέρας της ψυχανάλυσης να ζήσει αυτή τη σκηνή είχε προηγηθεί μια πενταετής μάχη με φίλους και συνεργάτες για να πειστεί να αφήσει το σπίτι της οδού Μπεργκάσε 19 στη Βιέννη. Οπως χρειάστηκε να οργανωθεί και μια άριστα ενορχηστρωμένη επιχείρηση στην οποία συμμετείχαν έξι άνθρωποι-κλειδιά ώστε η φυγάδευση του Φρόιντ και μιας πολυμελούς ομάδας του στενού του περιβάλλοντος να στεφθεί με επιτυχία. Και είναι αυτή η ιστορία που αποτελεί τον πυρήνα του ολοκαίνουριου βιβλίου του Αντριου Ναγκόρσκι (ο οποίος είχε συνεργαστεί στο παρελθόν ως ανταποκριτής του περιοδικού «Newsweek») υπό τον τίτλο «Σώζοντας τον Φρόιντ: Η ζωή στη Βιέννη και η απόδραση προς την ελευθερία στο Λονδίνο» (εκδ. Icon), όπως παρουσιάζεται στις βρετανικές εφημερίδες «Times» και «Telegraph» και το οποίο μόλις κυκλοφόρησε.

Εναν μήνα αφότου ο Χίτλερ έγινε καγκελάριος στη Γερμανία, το 1933, φίλοι, υποστηρικτές και συνεργάτες του διάσημου νευρολόγου είχαν επιστρατευθεί σε έναν άτυπο αγώνα με στόχο να τον παροτρύνουν να μεταναστεύσει. Στο μεταξύ οι πυρές του μίσους στην πλατεία της Οπερας, κοντά στο πανεπιστήμιο του Βερολίνου, κατέστρεφαν την «πνευματική βρωμιά» όπως έλεγε χαρακτηριστικά ο Γκέμπελς, οπότε και 20.000 βιβλία Εβραίων και εν γένει συγγραφέων που δεν ακολουθούσαν τα ιδεώδη του Γ’ Ράιχ έγιναν στάχτη – ανάμεσά τους και έργα του Φρόιντ.

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΑΡΝΗΣΗΣ. Εκείνος όμως εμφανιζόταν να διατηρεί ακλόνητη την πίστη του στο κράτος δικαίου. Επέμενε ότι η Κοινωνία των Εθνών θα παρέμβει σε περίπτωση που υπάρξει δίωξη των Εβραίων και ότι αν ακόμη συνέβαινε κάτι τέτοιο το φαινόμενο θα περιοριζόταν στη Γερμανία. «Δεν πιστεύω ότι υπάρχει κανένας κίνδυνος εδώ» φέρεται να υποστήριζε ακόμη και όταν οι Γερμανοί προσάρτησαν βίαια την Αυστρία τον Μάρτιο του 1938. Και γενικά είχε ενστερνιστεί τη δημοφιλή άποψη της εποχής που ήθελε την «κατάσταση στη Γερμανία να είναι σοβαρή αλλά όχι απελπιστική» και την «κατάσταση στην Αυστρία να είναι απελπιστική αλλά όχι σοβαρή». Με άλλα λόγια – ή για την ακρίβεια με δικά του λόγια – κατασκεύαζε ασυνείδητα «αμυντικούς μηχανισμούς άρνησης» ενάντια στις αλήθειες που τον ενοχλούσαν.

Πρωτεργάτης στη φυγάδευση του Φρόιντ ήταν ο μικροκαμωμένος ουαλός νευρολόγος, μετέπειτα ιδρυτής της Βρετανικής και Αμερικανικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας Ερνεστ Τζόουνς, ο οποίος πέτυχε αυτό που η Αννα αποκάλεσε «σχεδόν αδύνατο» – να εξασφαλίσει βίζα εξόδου από την Αυστρία και άδειες εισόδου στην Αγγλία, τόσο για τον Φρόιντ όσο και για περισσότερους από 20 ενηλίκους και ανηλίκους που ήταν μαζί του, σε μια εποχή που η χώρα ήταν περισσότερο από όσο συνήθως επιφυλακτική με τους μετανάστες.

Η ΜΑΡΙΑ ΒΟΝΑΠΑΡΤΗ. Σημαντικό ρόλο στην υπόθεση έπαιξε η μικρανιψιά του Ναπολέοντα, Μαρία Βοναπάρτη, η οποία απευθύνθηκε στον Φρόιντ ως ασθενής για να αντιμετωπίσει τη σεξουαλική της «ψυχρότητα» και εξελίχθηκε σε ψυχαλύτρια. Ηταν εκείνη που κάτω από τις μακριές της φούστες έκρυβε αντικείμενα από την αρχαιολογική συλλογή του Φρόιντ και έγγραφα για να τα γλιτώσει από τις έρευνες που έκανε η αυστριακή αστυνομία στο διαμέρισμά του, ενώ όταν ο ίδιος και η πολυμελής συνοδεία του έφτασαν στο Παρίσι κατέλυσαν στο σπίτι της.

Κομβικής σημασίας ήταν και η παρουσία του αμερικανού διπλωμάτη Γουίλιαμ Μπούλιτ, ο οποίος κατάφερε να μιλήσει στον πρόεδρο Ρούζβελτ και να του ζητήσει να επιταχύνει τις κρυφές διπλωματικές κινήσεις για να καταστεί δυνατό το ταξίδι σωτηρίας του Φρόιντ, ενώ δεν θα έπρεπε να παραβλέψει κάποιος και τον νεαρό και αφοσιωμένο γιατρό του ψυχαναλυτή Μαξ Σουρ, ο οποίος καθυστέρησε το ταξίδι της οικογένειας μέχρι να εξασφαλιστεί και η διαφυγή του ίδιου του Φρόιντ.

Το πλέον απρόσμενο και αταίριαστο πρόσωπο σε αυτή τη «συμμορία σωτηρίας» είναι ο αξιωματικός των ναζί και λυσσαλέος πολέμιος των Εβραίων Αντον Σάουερβάλντ, ο οποίος άρχισε να διαβάζει μεθοδικά τα έργα του Φρόιντ και εντυπωσιάστηκε. Και παρόλο που είχε επαρκέστατα στοιχεία για να αποτρέψει την απόδραση του εβραίου ψυχαναλυτή άσκησε την επιρροή του για να τη διευκολύνει.

Το τρένο από την Αυστρία κατευθύνθηκε στη Γερμανία, περνώντας από το Βερολίνο και το Νταχάου, που ακόμη δεν είχε ταυτιστεί με τη φρίκη του Ολοκαυτώματος. Ακολούθησε μια σύντομη στάση στο Παρίσι πριν ο Φρόιντ και η συνοδεία του εγκατασταθούν στο Λονδίνο, σε ένα μεγάλο σπίτι στο Χάμπστεντ, που λειτουργεί σήμερα ως Μουσείο Φρόιντ.

Παρά την πεισματική άρνησή του να εγκαταλείψει τη Βιέννη, ο Φρόιντ αντιμετώπισε με ηρεμία και ευγνωμοσύνη τη ζωή στην εξορία. «Σχεδόν μπαίνω στον πειρασμό να φωνάξω “Χάιλ, Χίτλερ”» αναφώνησε ενώ περπατούσε στον κήπο του στο Λονδίνο. «Ευχαριστούμε τον Φίρερ μας που μας ανάγκασε να μεταναστεύσουμε εδώ» έλεγε πριν τελικά νικηθεί από τον καρκίνο τον Σεπτέμβριο του 1939. Πιθανόν όμως να μην τον ευχαριστούσε αν δεν υπήρχε το δίκτυο των ικανών και με διασυνδέσεις προσώπων που τον βοήθησαν να γλιτώσει, όπως δεν διέθεταν ένα ανάλογο και οι αδελφές του με αποτέλεσμα τρεις να δολοφονηθούν στο στρατόπεδο εξόντωσης Τρεμπλίνκα ΙΙ και μία ακόμα να πεθάνει καθ’ οδόν από ασιτία.