Ρέκβιεμ για τη γλώσσα

Ο θάνατος του Σταύρου Ψυχάρη, προσώπου δημιουργικού αλλά και αντιφατικού, επέτρεψε σε πολλούς να ανακαλέσουν τα χρόνια που, ως πανίσχυρος δημοσιογράφος αλλά και επιχειρηματίας του Τύπου, έχτιζε «ΤΟ ΒΗΜΑ», μια εφημερίδα κύρους και μεγάλης δύναμης. Ενα από τα συστατικά του κύρους ήξερε ότι ήταν και η φροντίδα για τη γλώσσα – φροντίδα που τη βρήκε στα έντυπα του Οργανισμού Λαμπράκη, που ούτως ή άλλως εξαρχής δεν ήταν μόνο ο δημοσιογραφικός καθρέφτης των πολιτικών εξελίξεων της χώρας και της διεθνούς σκηνής αλλά και ένα ελεύθερο βήμα έκφρασης των ζωντανών πνευματικών δυνάμεων του αστικού κόσμου.

Τα χρόνια της γιγάντωσης του Τύπου, οι διευθυντές των εφημερίδων καταλάβαιναν ότι δεν μπορούσαν να ζητούν από τους δημοσιογράφους ταλέντο λογοτέχνη και φιλολόγου ταυτόχρονα. Ο Ψυχάρης, που έδινε σημασία στο χειρόγραφο, εμπιστευόταν παράλληλα και γραφιάδες με πολύ φτωχά ελληνικά, ακόμα και με δυσκολία να αποδώσουν το νόημα, με την προϋπόθεση ότι θα φέρνουν αξιανάγνωστες ιστορίες στην εφημερίδα – και το έλλειμμά τους στη γλώσσα το αναπλήρωναν επιμελητές, ριράιτερ και οι διορθωτές, που φρόντιζαν το τελικό κείμενο να είναι άψογο.

Πιστεύοντας ότι η εφημερίδα, ως γραπτό τεκμήριο, όφειλε να είναι φροντισμένη γλωσσικά αλλά, ταυτόχρονα, να έχει όσο το δυνατόν λιγότερα πραγματολογικά λάθη, ο Ψυχάρης αναζητούσε ένα μοντέλο λειτουργίας της, μέσω του οποίου όχι μόνο θα ελαχιστοποιούνταν τα παροράματα και οι πραγματολογικές ανακρίβειες αλλά, στην πορεία παραγωγής της εφημερίδας, θα εμπλουτίζονταν τα κείμενα με πληροφορίες άξιες αναφοράς. Τη δεκαετία του 1990 και αργότερα, τον ρόλο αυτό είχε αναλάβει ένας «σοφός», με την έννοια της ευρύτητας του νου και της καλλιέργειας, ο Λεωνίδας Ζενάκος. Γνωστός μεταξύ άλλων από τη συναναστροφή του με τον Σεφέρη, με τον οποίο συνεργαζόταν ως επιμελητής στην έκδοση των κειμένων του, ο Ζενάκος είχε αναλάβει και το καθήκον να είναι ο τελευταίος που έβλεπε τις σελίδες λίγο πριν από την τελική μορφή τους. Τις διάβαζε προσεκτικά και, αν ανακάλυπτε κάτι που δεν του άρεσε, τις επέστρεφε με παρατηρήσεις για διορθώσεις. Γλωσσικά αλλά και πραγματολογικά λάθη, στο πλαίσιο που ένα μυαλό μπορεί να επισημάνει, διορθώνονταν, τίτλοι και εισαγωγικά κείμενα αν χρειαζόταν προσαρμόζονταν και το τελικό αποτέλεσμα αφορούσε υψηλού επιπέδου πνευματικούς ανθρώπους, αλλά και αναγνώστες που μάθαιναν να διαβάζουν στρωτά, σωστά και πλούσια ελληνικά.

Οι συντάκτες ύλης και οι δημοσιογράφοι αγωνιούσαν πάντα για το περιπόθητο Ζ, όχι του Ζορό αλλά του Ζενάκου, την υπογραφή του δηλαδή, χωρίς την οποία η εντολή «τυπωθήτω» για τη σελίδα δεν δινόταν – άρα ο δημοσιογράφος ως τότε δεν χαλάρωνε και δεν αποσυρόταν. Μάλιστα, η δουλειά αυτή του Ζενάκου θεωρούνταν όχι διεκπεραιωτική αλλά ουσιαστική, ώστε ο ίδιος είχε αναγορευτεί σε αναπληρωτή γενικό διευθυντή, το νούμερο δύο δηλαδή της δημοσιογραφικής πυραμίδας. Το μοντέλο Ζενάκου ήταν ισχυρό για πολλά χρόνια στην εφημερίδα, ώστε έγινε απόπειρα να μεταφερθεί και στα άλλα ένθετα του «ΒΗΜΑΤΟΣ», όχι πάντα με την ίδια επιτυχία.

Η δημοσιογραφία δεν είναι κοινωφελής απασχόληση. Σε πείσμα του γνωστού αριστερίστικου συνθήματος, η ενημέρωση είναι και εμπόρευμα. Κυρίως εμπόρευμα. Προσέχοντας ιδιαίτερα τη γλώσσα, όμως, ένα φύλλο δεν εκτελούσε κοινωφελή αποστολή. Ουσιαστικά, προσέθετε στο brand, στην εμπορική αξία του τίτλου. Και ταυτόχρονα παρασύρει τα υπόλοιπα μαζικά μέσα ενημέρωσης να μοιάσουν στο ισχυρότερο.

Μια διαπίστωση από τον κόσμο των ΜΜΕ του σήμερα: η φροντίδα για τη γλώσσα και την τεκμηρίωση δεν είναι πια αυτό που ήταν. Τα έντυπα κρατάνε ακόμα, κάτι που δεν συμβαίνει στην τηλεόραση (ούτε στην κρατική) και, πολύ περισσότερο, δεν συμβαίνει στα σάιτ, όπου η γλωσσική επιμέλεια και η διόρθωση ως δημοσιογραφική ειδικότητα απουσιάζουν (οι εξαιρέσεις επιβεβαιώνουν τον κανόνα). Η γλώσσα δεινοπαθεί – και μπορεί κανείς να κατανοήσει γιατί: τα παραπάνω είναι επιπλέον κόστος. Δεσπόζουσα, λοιπόν, παράμετρος της σύγχρονης εποχής των μίντια είναι η ταχύτητα και ο εντυπωσιασμός, που συχνά προϋποθέτει τσαπατσουλιά στην τεκμηρίωση και κυριαρχία των κλισέ. Και εκφραστική φτώχεια.

Αλλά αυτό είχε αρχίσει να γίνεται κανονικότητα πολύ πριν αποχωρήσει ο Ψυχάρης – όπως αποχώρησε – από την πιάτσα.