Κράτος δικαίου και προεδρικός θεσμός υπό λεκτική δοκιμασία

Μαζί με όλα τα άλλα, πρωτοφανή και απερίγραπτα, που συμβαίνουν στον τόπο μας και στον κόσμο, η παραζαλισμένη κοινή γνώμη βρήκε τον χρόνο να ασχοληθεί και με ένα απόσπασμα του λόγου που εκφώνησε η Πρόεδρος της Δημοκρατίας στη γιορτή της αποκατάστασής της.

Στον λόγο της εκείνο υπερασπίστηκε, όπως όφειλε όχι απλώς ως Πρόεδρος αλλά και ως πρώην ανώτατη δικαστική λειτουργός, το συνταγματικά αυτονόητο: την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, μαζί με το συστατικό γνώρισμα κάθε δημοκρατικού πολιτεύματος που είναι το κράτος δικαίου. «Οι δικαστές κατά την άσκηση των καθηκόντων τους υπόκεινται μόνο στο Σύνταγμα και στους νόμους…» (άρθρο 87 παρ. 2 Σ.).

Η διατύπωση είναι σαφής και κατηγορηματική, η δικαιοσύνη απονέμεται μόνο σύμφωνα με τον νόμο και το Σύνταγμα. Χωρίς να επηρεάζεται από άλλους εξωτερικούς παράγοντες, όπως είναι το καλούμενο «κοινό περί δικαίου αίσθημα», που διαμορφώνεται από μια «τηλεκατευθυνόμενη» κοινή γνώμη και σχηματίζεται από τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και κοινωνικής δικτύωσης με τρόπο αποσπασματικό, υποκειμενικό, συγκινησιακό και συγκυριακό με μοναδικό κίνητρο την αύξηση της τηλεθέασης και τον αριθμό των like στο Fb.

Η επίκληση επομένως από τους επικριτές της Προέδρου του κοινού περί δικαίου αισθήματος μας γυρίζει αιώνες πίσω, όταν η δικαιοσύνη απονεμόταν από διορισμένους από τον μονάρχη δικαστές, που δίκαζαν όχι σύμφωνα με το τεθειμένο δίκαιο, αλλά σύμφωνα με τους «νόμους της φύσης» και του φυσικού δικαίου. Δίκαζαν με την επίκληση ρητρών και αόριστων εννοιών, όπως το περί δικαίου αίσθημα που ερμηνευόταν εντελώς αυθαίρετα από τον εκάστοτε δικαστή. Κατά το πρότυπο του καδή του μουσουλμανικού δικαίου.

Στην πράξη οι υπερασπιστές του περί δικαίου αισθήματος της κοινής γνώμης αντιπαραθέτουν χωρίς να το συνειδητοποιούν στο κράτος δικαίου το κράτος της αυθαιρεσίας. Διότι ζητούν από τους δικαστές να δικάζουν, παρακάμπτοντας τον νόμο και την πλήρως και ειδικά αιτιολογημένη ερμηνεία του, σύμφωνα με τη δική τους αντίληψη του δικαίου. Δεν υπερασπίζονται έτσι με τις αντιλήψεις τους απλώς το κράτος των δικαστών αλλά ένα κράτος της δικαστικής αυθαιρεσίας. Εκεί οδηγούν τα βιαστικά και αβασάνιστα, επικριτικά σχόλιά τους στην απόφαση της υπόθεσης Λιγνάδη. Ευτυχώς τα σχετικά συνταγματικά ζητήματα που ανακύπτουν τα έχει αναλύσει διεξοδικά σε εμπεριστατωμένο άρθρο του στο «Βήμα» της περασμένης Κυριακής ο καθιερωμένος στα δικαστικά χρονικά, έγκριτος νομικός Χριστόφορος Αργυρόπουλος. Η λεκτική όμως περιφρόνηση και πάντως αγνόηση της ισχύουσας δημοκρατικής συνταγματικής νομιμότητας δεν σταμάτησε στη Δικαιοσύνη, συμπεριέλαβε και τον προεδρικό θεσμό.

Σε ανοικτή επιστολή της προς την ΠτΔ Κατερίνα Σακελλαροπούλου, η πρώην ευρωβουλευτής και υπουργός Μυρσίνη Ζορμπά, με μακροχρόνια δημοκρατική δράση και συνείδηση, ζήτησε από την Πρόεδρο να παρέμβει ώστε να σταματήσει την απεργία πείνας ο καταδικασθείς για τρομοκρατικές ενέργειες Μιχαηλίδης. Στην ουσία ζητούσε από την Πρόεδρο να εκδηλώσει τη συμπάθειά της στον απεργό πείνας ώστε να του χορηγηθεί ένα είδος χάριτος από τις συνέπειες της ποινής του.

Στο ίδιο μήκος κύματος ο ομότιμος καθηγητής και καταξιωμένος ιστορικός Αντώνης Λιάκος, καταδικασμένος από τη χούντα για αντιδικτατορική δράση, δήλωσε στο Fb ότι συμμερίζεται το αίτημα της κυρίας Ζορμπά. Ζήτησε όμως κάτι περισσότερο και πιο ριζοσπαστικό. Τη χορήγηση γενικής αμνηστίας σε όσους είχαν καταδικαστεί για τρομοκρατικές αξιόποινες ενέργειες, όπως ο Γιάννης Μιχαηλίδης, εφόσον ενεργούσαν παρακινούμενοι από πολιτικά ελατήρια.

Και τα δύο αιτήματα ήταν ευθέως αντίθετα στο Σύνταγμα και έθιγαν το κύρος των θεσμών. Πιο συγκεκριμένα, παραλείποντας να σχολιάσω πολιτικά.

Χάρη ή άρση των συνεπειών των ποινών που έχουν επιβληθεί ή εκτιθεί μπορεί να χορηγήσει η ΠτΔ μόνο μετά από πρόταση του υπουργού Δικαιοσύνης και γνώμη αρμόδιου δικαστικού συμβουλίου (άρθρο 47 παρ. 1 Σ.). Η προεδρική αρμοδιότητα είναι επομένως ονομαστική ή τυπική και όχι ουσιαστική. Η ΠτΔ δεν μπορεί να ενεργήσει χωρίς τη συγκατάθεση της κυβέρνησης.

Η αμνηστία πάλι παρέχεται για πολιτικά εγκλήματα μόνο με νόμο από την Ολομέλεια της Βουλής και με πλειοψηφία των τριών πέμπτων του όλου αριθμού των βουλευτών, ενώ αμνηστία για κοινά εγκλήματα δεν παρέχεται ούτε με νόμο. Η νομολογία δεν έχει δεχτεί πάντως ποτέ το υποκειμενικό κριτήριο, δηλαδή τα κίνητρα του εγκληματία ως στοιχείο για τον χαρακτηρισμό ενός εγκλήματος ως πολιτικού. Ούτε ο ισχύων ποινικός κώδικας επιτρέπει κάτι τέτοιο.

Οσοι επομένως παρεμβαίνουν με δηλώσεις τους στη δημόσια πολιτική σφαίρα επικρίνοντας ή κατακρίνοντας ή καταγγέλλοντας τους φορείς θεσμών της δημοκρατίας ή του κράτους δικαίου, όπως έχουν κάθε δικαίωμα, και το κάνουν μάλιστα στο όνομα της δημοκρατίας, οφείλουν, τουλάχιστον, πιστεύω, να μην αγνοούν ούτε να περιφρονούν ή να προκαλούν με τα λόγια τους την ίδια τη δημοκρατική συνταγματική νομιμότητα. Διότι έτσι πλήττουν, χωρίς να το καταλαβαίνουν, το κύρος των δημοκρατικών θεσμών και του κράτους δικαίου παρέχοντας επιχειρήματα στους εχθρούς της δημοκρατίας.

Σε μια εποχή που στον κόσμο και στην Ευρώπη η δημοκρατία δοκιμάζεται σκληρά από τους εθνικολαϊκιστές της Ακρας Δεξιάς και της Ακρας Αριστεράς, οι δημοκράτες είτε είναι οπαδοί της κυβερνητικής πλειοψηφίας είτε της αντιπολίτευσης οφείλουν να ενεργούν με συναίσθηση της πολιτικής ευθύνης που τους αναλογεί. Εκτός αν βάζουν την πολιτική τους ιδεολογία πιο πάνω από τη δημοκρατία. Τότε όμως θα πρέπει να ξέρουν ότι θέτουν υπό διακινδύνευση και την ίδια την πολιτική τους ιδεολογία, που ανθεί μόνο σε ένα κράτος δικαίου και ελευθερίας.

Ευτυχώς που η μεταπολιτευτική δημοκρατία μας έχει δείξει ότι είναι ανθεκτική και μπορεί να διαχειρίζεται κρίσεις.

Ο Αντώνης Μανιτάκης είναι ομότιμος καθηγητής του ΑΠΘ, επικεφαλής της επιστημονικής επιτροπής της Νομικής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας