«Πού να βρω την ψυχή μου, το τετράφυλλο δάκρυ»*

Για όποιον θα ήθελε με συνοπτικό τρόπο να αντιληφθεί τις σχέσεις λογοτεχνίας και ψυχιατρικής δεν θα είχε παρά να θυμηθεί κάτι, αν όχι, παγκοσμίως, τουλάχιστον πανευρωπαϊκώς γνωστό, τη δεξαμενή που υπήρξε για τον Ζίγκμουντ Φρόιντ ο μέγας ρώσος συγγραφέας Φιόντορ Ντοστογέφσκι ώστε χάρις στη μελέτη ενός μεγάλου αριθμού ηρώων του να κωδικοποιήσει τα συμπεράσματά του πάνω στην ψυχιατρική ανατομία των ανθρώπων. Ασχετα αν η ίδια η ανθρωπότητα, από αρχαιοτάτων χρόνων, παρά τα σκωπτικά σχόλια που επισύρει ένας «κατά Χριστόν σαλός», ή «ο τρελός του χωριού» μοιάζει η ύπαρξη της «τρέλας» να την ειδοποιεί για κάτι πολύ βαθύτερο σε σχέση με μια «πνευματική διαταραχή» ώστε τελικά να της προκαλείται μια ιδιότυπη μορφή σεβασμού και θαυμασμού ακόμη γι’ αυτού του είδους την «παρέκκλιση».

Στέλιος Κρασανάκης

Ψυχίατρος, δραματοθεραπευτής, σκηνοθέτης, διδάσκων ΕΚΠΑ

Η πολιορκίας μιας αλήθειας

Η τέχνη του λόγου και η τέχνη της ψυχής συνυφαίνονται καθώς υπήρξαν ανέκαθεν συγκοινωνούντα δοχεία, με εκλεκτικές συγγένειες, επιδράσεις και επιρροές. Ανατροφοδοτούν, ανανεώνουν και αναδιαμορφώνουν η μία την άλλη αποτελώντας ένα συγκύτιο με πολλά κοινά χαρακτηριστικά.

Από τα νεανικά μου χρόνια βίωσα αυτή τη λυτρωτική και καρποφόρα αλληλοεπίδραση και με απόλυτη και αναπόδραστη ορμή θέλησα να την εκφράσω αργότερα στην εργασία μου. Είτε αναπαριστώντας σκηνικά λογοτεχνικά κείμενα και θεατρικά έργα με ψυχιατρικό περιεχόμενο, είτε υιοθετώντας τη μέθοδο της δραματοθεραπείας στη θεραπευτική μου πρακτική ήδη από το 1989.

Θυμάμαι πόσο έντονα με είχε επηρεάσει τότε τη δεκαετία του ’80 πριν ανεβάσω για πρώτη φορά στη σκηνή το εμβληματικό έργο «Πεθαίνω σαν χώρα», το κείμενο του Δημήτρη Δημητριάδη «Η απόρρητη αλήθεια του κόσμου», όπου ταυτίζεται η λογοτεχνία με την πολιορκία μιας αλήθειας, η οποία δεν αλώνεται παρά μόνον μέσα από τους αργούς ελιγμούς και με την κεραυνοβόλα εκτέλεση μιας θυσιαστικής πράξεως. Αυτήν ακριβώς την πολιορκία μιας αλήθειας επιχειρεί και η ψυχιατρική στις καλύτερες στιγμές της. Εκτός από τα κείμενα του Δημήτρη Δημητριάδη τα επόμενα χρόνια σκηνοθέτησα κείμενα του Γιώργου Χειμωνά, του Tom Stoppard, του Samuel Becket, της Caryl Churchill, του Georg Büchner («Lenz»), της Camille Claudel, του Θόδωρου Γρηγοριάδη («Παρτάλι») κ.ά.

Θα σταθώ στην ημιτελή νουβέλα «Lenz» που δραματοποίησα το 2010 και αποτελεί τη μήτρα του λεγόμενου ψυχιατρικού μυθιστορήματος. Οπως σημειώνει ο Paul Laudau υπάρχει κάτι το ιδιόμορφο στο ύφος του μπυχνερικού Λεντς. Μεταφέρει κάτι εντελώς νέο στη γερμανική λογοτεχνία για να αναπαραγάγει τη διάθεση της ψυχής εφοδιάζοντας τη γλώσσα με ένα λεπτό και περίπλοκο εργαλείο. Εχει μέσα του έναν νευρικό, ανήσυχο, υποβλητικό ρυθμό, μια ενάργεια ιμπρεσιονιστικής οξύτητας. Τούτες οι κοφτές κύριες προτάσεις που διαδέχονται απροσδόκητα η μία την άλλη, τούτα τα ρήματα με την οικονομία στην έμφαση, τούτες οι διαβατάρικες εικόνες που εναλλάσσονται βιαστικά, όλη η περιπαθής ανησυχία, οι ξαφνικές αναφωνήσεις, οι εκτοξευμένες ερωτήσεις και απαντήσεις, τα επίθετα μετατοπισμένα στο τέλος των φράσεων, ηχώντας ανήσυχα και φοβισμένα, όλα τούτα περιγράφουν με απαράμιλλο τρόπο τις δυσαρμονίες μιας ταραγμένης, ακατάπαυστα κατατρεγμένης, διεγερμένης από ρίγη ψυχής, ενώ συγχρόνως δίνουν παραστατικά την εικόνα των εσωτερικών μεταπτώσεων.

Το ύφος που υιοθετεί ο Büchner το συναντάμε αρχικά στους ποιητές του κινήματος «Θύελλα και Ορμή» και αργότερα στη λογοτεχνία του ρομαντισμού που βρίθει από περιγραφές παραφροσύνης, όπως ο «Βέρθερος» του Goethe και αργότερα στα έργα του Ludwig Tieck και του E.T.A. Hoffman που έκανε μελέτες στο φρενοκομείο του Μπάμπεργκ. Μυθιστορηματικές νοσογραφίες συναντάμε στα έργα του Gerhart Houptmann, του Arthur Schnitzler, του Thomas Bernhard, του Martin Walser, του Robert Walser και άλλων επιγόνων. Ο Büchner ανατέμνει με την επιστημονική ακρίβεια τη διαταραγμένη ψυχή του Lenz και τη συνδέει ποιητικά με τη φύση που την περιβάλλει. Μια πραγματική σπουδή στη σχιζοφρένεια που επηρέασε ολόκληρη τη μετέπειτα λογοτεχνική παραγωγή και ποίηση.

Ο κλάδος Τέχνη και Ψυχιατρική της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας (ΕΨΕ) διοργάνωσε πριν μερικά χρόνια μια σειρά εκδηλώσεων στην Οικία Κατακουζηνού με τίτλο «Ποίηση και Παραφροσύνη». Εκεί παρουσιάσαμε σε μετάφραση Νίκου Τζαβάρα τη «Συνομιλία στα βουνά» του Paul Celan και το ποίημα «Η Τρέλα» του Rainer Maria Rilke.

Ας σημειωθεί ότι η λογοτεχνική αξία των έργων του Φρόιντ είναι αδιαμφισβήτητη ενώ έχει τιμηθεί με το βραβείο Γκαίτε.

Φαίνεται ότι η καλλιτεχνική μετουσίωση και αναπαράσταση ενός ψυχικά δοκιμαζόμενου υποκειμένου συναντά τις υψηλότερες μορφές της λογοτεχνίας και συμβάλλει, εκτός από την αισθητική απόλαυση και την κατανόηση της ανθρώπινης φύσης, και σε έναν ευρύτερο πολιτισμικό – κοινωνικό διάλογο.

g

Αθανάσιος Αλεξανδρίδης

Ψυχίατρος, παιδοψυχίατρος, διδάσκων ψυχαναλυτής, ποιητής

«Κελί της τρέλας, κοιλιά της γλώσσας»

«Και ας χωρατέψη η Αλλοφροσύνη με τα χωρατά της, ας θεριέψη,

αυτή που κατακέφαλα χτυπά στ’ άδυτα αγίας Νυχτός τους Ραψωδούς!»

Φρίντριχ Χαίλντερλιν, Άρτος και Οίνος, 3,11-12 (μτφ. Τ.Κ. Παπατσώνη, Ικαρος, 1970)

Με τη φράση (στίχος; σύνθημα;) «κελί της τρέλας, κοιλιά της γλώσσας» θα απαντήσω σχηματικά στο ερώτημα σχετικά με τη σχέση της Ποίησης και της Ψυχιατρικής. Η Ποίηση είναι το κελί μέσα στο οποίο κλείνεται η τρέλα του ποιητή και τον προστατεύει από το να διαφεύγει και να κατακλύζει την προσωπικότητά του περιοδικά ή οριστικά. Ο ποιητής κατά τη σύλληψη του ποιήματος βρίσκεται σε «καταληψία» από παράξενα συναισθήματα τεράστιου βάρους και βάθους, από χειμαρρώδεις ακατάληπτες και ξένες, ανοίκειες προς τον εαυτό του, εικόνες. Κάτω από αυτή την πίεση, συλληφθείς ο συλλαμβάνων ο ποιητής, «γράφει»: με φράσεις στο χαρτί (η ανάγκη της σωματικής «χειρονομίας», του «χειροποίητου» ποιήματος), με ρυθμούς ή μουσικές στο μυαλό του (πολλές φορές η μελωδία του ποιήματος έρχεται πριν από τις λέξεις), με εμμονές γύρω από κάποιες κεντρικές λέξεις που του τρυπούν το μυαλό. Ο ποιητής παραμένει δέσμιος της καταληψίας και όσο γράφει, τόσο περισσότερο αποστασιοποιείται από την ταυτότητά του, ο ποιητής απο-προσωποποιείται. Ο ποιητής δεν γράφει το ποίημα αλλά δια-γράφεται από αυτό: το ατομικό Είναι εξαφανίζεται με την πρόκληση/πρόσκληση να ανοιχθεί στο καθολικό Είναι ή στο Κενό, στο Μηδέν.

Ανάλογες εμπειρίες καταληψίας έχει και ο κλινικά ασθενής όταν του «σχίζονται οι φρένες» και κατακλύζονται το σώμα του και η ψυχή του από άρρητα και ανείπωτα άγχη. Για να μην αφανισθεί, αφού ως υποκείμενο, ως άτομο με συγκροτημένη ατομική ταυτότητα του «απαγορεύεται» να υπάρχει, κατ’ αναλογία με τον ποιητή, «κατασκευάζει» το παραλήρημα. Οχι μόνο οι ψυχαναλυτές αλλά και όλοι οι ψυχοδυναμικοί ψυχίατροι αποδέχονται το παραλήρημα ως προσπάθεια επανόρθωσης, ως προσπάθεια δημιουργίας νέας ταυτότητας μέσα σε έναν καινοφανή κόσμο. Αν επεκτείνουμε την αναλογία θα πούμε ότι στην πρωτογενή τους μορφή το ποίημα και το παραλήρημα έχουν ως κοινή καταγωγή μια κατάσταση ψευδαισθήσεων, τρομακτικών και σαγηνευτικών ταυτόχρονα. Είναι λόγος Ζωής έναντι του κενού του Θανάτου.

Εδώ σταματούν οι ομοιότητες. Ο σχιζοφρενής υποφέρει από τη διείσδυση του κόσμου και της ετερότητάς του στο Είναι του. Δεν αντέχει τίποτε που δεν είναι κατοπτρικό με αυτόν. Το πρωτογενές παραλήρημα θα εξελιχθεί σε ένα συνεχώς διαμορφούμενο παραλήρημα που θα καταλύει τις σημασιολογικές λειτουργίες της γλώσσας έτσι ώστε να διαμορφώνεται ένας ακατάληπτος, αδιαπέραστος, αυτιστικός λόγος. Το κελί της τρέλας του θα μετατραπεί σε κοιλιά που θα εγκυμονεί ένα αλλόφωνο αλλότριο τέρας.

Ο Ποιητής ενέχει έναν πυρήνα τρέλας (δες Χαίλντερλιν, Νίτσε, Πάουντ, Τσέλαν) που τον οδηγεί στο Ποίημα έναντι της μεγάλης Σιωπής. Με χαρά και πόνο θα εργασθεί πάνω στο πρωτογενές ποίημα εγκαθιστώντας το μέσα στην κοιλιά της γλώσσας που τον φέρει. Η γλώσσα είναι ο Παντοκράτωρ που κρατά την Παρθένο ποιητική μήτρα όπου μέσα κυοφορείται το ποίημα Σωτήρ. Αναμένεται εις το όνομα του σιωπηλού Κόσμου ένας Λόγος που θα διευρύνει τον εαυτό του, τη γνώση του Οντος και τη σχέση του Ατομικού με το Καθολικό. Το Ποίημα ως Κάτοπτρο του Κόσμου όπου με βλέπω ως γνωστό και ως ξένο!

g

Θανάσης Χατζόπουλος

Ψυχαναλυτής παιδιών, εφήβων και ενηλίκων, συγγραφέας

Η λογοτεχνία ως επιστήμη της ψυχής

Η λογοτεχνία θα έπρεπε να εντάσσεται στις επιστήμες της ψυχής, εάν αυτές υπήρχαν πέρα από τις θεωρητικές κατασκευές που τις εκπροσωπούν. Γιατί δεν υπάρχει πλευρά της ανθρώπινης ψυχής που η γραφή, με την ποίηση, τη μικρή και μεγάλη αφήγηση και τον στοχασμό του δοκιμίου και της φιλοσοφίας, να μην τις έχει ανασκάψει και να μη συνεχίζει να τις ανασκάπτει προς όφελος όλων όσοι ασχολούνται με τις ψυχές τόσο των άλλων όσο και τη δική τους. Δεν υπάρχει λοιπόν παρά φαινομενολογική διαφορά ανάμεσα στις επιστημολογικά οργανωμένες θεωρίες περί του ψυχισμού και στο πώς η λογοτεχνία συγκροτεί κάθε φορά, δηλαδή με κάθε συγγραφέα, τους δικούς της κανόνες για την ανθρώπινη ψυχή σκύβοντας μετά λόγου γνώσεως στη δική της ανθρωπογνωσία και προσθέτοντας το δικό της λιθαράκι σε αυτήν. Κάθε φορά, επειδή ακόμα κι όταν προσεγγίζει παρόμοια φαινόμενα υπό διαφορετική οπτική γωνία σε κάθε εποχή, μας δίνει τις ιδιαίτερες περιγραφές για το σύμπαν του ανθρώπινου ψυχισμού. Από αυτές, εκτός από την κλινική εμπειρία, αντλούν οι επιστήμες της ψυχής οργανώνοντάς τις στους δικούς τους κώδικες και κανόνες.

Για παράδειγμα είναι αξιοσημείωτο το πόσο κοντά βρίσκονται οι παρανοειδείς συνθήκες, τις οποίες περιγράφει ο Κάφκα από την κοινωνική τους σκοπιά στον «Πύργο» και στη «Δίκη», με τις εξίσου παρανοειδείς δομές της παιδικής ψυχής, και όχι μόνον, έτσι όπως τις παρουσιάζει με εύστοχη ειρωνεία και χιούμορ ο Λιούις Κάρολ στην «Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων». Ετσι δύο τόσο διαφορετικοί συγγραφείς περιγράφουν με «κλινική» ακρίβεια και «επιστημονική» εμβρίθεια όλους τους μηχανισμούς από τους οποίους, είτε το θέλει είτε όχι, η ανθρώπινη ψυχή θα περάσει, ελπίζοντας ότι θα τις προσπεράσει, θα διαβεί και θα τις αφήσει πίσω της. Ωστόσο ο κοινός πυρήνας των δύο έργων ξετυλίγεται στις τόσο διαφορετικές όψεις που μπορεί να πάρει η ίδια η παρανοϊκή δόμηση, με όλη την τρέλα που μπορεί να συνθλίψει εάν αυτή απορροφηθεί από την κοινωνική οργάνωση έτσι όπως εμφανίζεται στον Κάφκα, αλλά και όλη την απορία και την κωμικότητα που μπορεί να πάρει εάν το διακύβευμά της δεν είναι η ίδια η ζωή, αλλά η εξερεύνηση εκείνης της πλευράς της όπου το παράλογο της Αλίκης, όπως το συναντάμε σε πλείστες άλλες γραφές στον 20ό αιώνα, αποτελεί ακριβώς όλη τη φόδρα του ανθρώπινου ψυχισμού, ειδικά όταν αυτός θεωρεί πως με τον λόγο έχει δώσει τη χαριστική της βολή στην τρέλα ενόσω ανακαλύπτει άναυδος ότι ο ίδιος αυτός λόγος μπορεί να γίνει το πιο πειθήνιο εργαλείο εφαρμογής της.

Ετσι η λογοτεχνία άθελά της προτείνει τις πιο εντελείς κλινικές περιγραφές, σε αυτές άλλωστε παραπέμπουν συνεχώς Φρόιντ και Λακάν, χωρίς εντούτοις να αποσκοπεί πουθενά αλλού εκτός από την ευχαρίστηση με παράπλευρο κέρδος μια γνώση και επίγνωση, η οποία δεν αποκτάται παρά μόνο από την ίδια την εμπειρία της ζωής. Η εμπειρία της ανάγνωσης και των κειμένων προσφέρει με τον δικό της τρόπο αναλογικά ό,τι η πολύπλοκη αρχιτεκτονική των σχέσεων και των εποχών.

g

Χλόη Κολύρη

Ψυχίατρος, ψυχαναλύτρια

Η ηθική διάσταση της ψυχικής υγείας

Ο Χανς Γκαντάμερ δείχνει στην «Ερμηνευτική Φαινομενολογία» του τη σχέση της «μαιευτικής – διαλεκτικής» μεθόδου τού Σωκράτη με την Ιατρική. Ο μεγάλος φιλόσοφος εφαρμόζει στους Πλατωνικούς διάλογους καθαρά ιατρικές μεθόδους – το σύμπτωμα, το σημείο και τη διάγνωση – για να φθάσει στην αλήθεια, που εδώ είναι η υγεία σώματος και ψυχής – με έναν τρόπο αφηγηματικό και δραματοποιημένο. Ο,τι συνδέει την ψυχική ζωή με τη Λογοτεχνία είναι η οντολογική και ηθική διάσταση της ψυχικής υγείας, πράγμα που δεν σημαίνει καθόλου ότι οι μεγάλοι λογοτέχνες και διανοητές χαίρουν άκρας υγείας. Οι μέχρι τρέλας ημικρανίες και τελικά η τρέλα του Νίτσε, η σχιζοφρένια του Αρτό, η κατάθλιψη του Πάουντ, η παράνοια του Βιζυηνού. Ομως η ιδιαίτερη ψυχική ευαλωτότητα των λογοτεχνών δεν στηρίζεται μόνο σε βιολογικούς λόγους, αλλά και από το ότι έχουν κατανοήσει και βιώσει στη ζωή τους κάτι τόσο μεγάλο, όσο και το ανεξίτηλο σημάδι του θανάτου. Είναι αυτό που ό Νίτσε ονομάζει «μεγάλη υγεία» και είναι αυτό που τους βοηθά να αντέξουν και να συνεχίσουν να γράφουν. Η μεγάλη λογοτεχνία δεν είναι διήγηση βιωμάτων και περιπετειών, ακόμη και οι πιο βιωματικοί συγγραφείς – Μίλερ, Γουλφ, Μούζιλ – προσπαθούν  να απελευθερώσουν τη ζωή από το προσωπικό πλαίσιο και από ό,τι ναρκισσιστικά τη φυλακίζει.

Η λογοτεχνία που ενδιαφέρει την ψυχιατρική συνδυάζει την ηθική και κοινωνική κριτική με μια κλινική, σημειολογία και συμπτωματολογία. Δύο κλασικά παραδείγματα, ο μαρκήσιος ντε Σαντ και ο Ζάχερ Μαζόχ που τα ονόματά τους χρησιμοποιήθηκαν σε δύο βασικότατες ψυχιατρικές οντότητες, τον Σαδισμό και τον Μαζοχισμό.

Η ψυχιατρική συγκροτείται από τρεις βασικές διαδικασίες – συμπτωματολογία, διάγνωση και θεραπεία. Οι δύο τελευταίες ανήκουν στην καθαρά επιστημονική πλευρά, αλλά η συμπτωματολογία αποτελεί ένα σημείο ορίου που ανήκει τόσο στην Ψυχιατρική όσο και στην Λογοτεχνία και κατ’ επέκταση στην Τέχνη. Ο ψυχίατρος, αλλά και ο λογοτέχνης σαν διαγνώστης αποκαλύπτει σημεία μέσα από το αχανές πεδίο της ζωής, του ψυχισμού και του χαρακτήρα. Ομως η ψυχική νόσος αντιμετωπίζεται σήμερα φαινομενολογικά, όχι τόσο σε σχέση με την αιτιολογία της, αλλά με τη συμτωματολογία της. Ιδού το πρώτο υπόγειο σημείο σύνδεσης Λογοτεχνίας και Ψυχιατρικής: Η αιτιολογία στηρίζεται στην ικανότητα του Ψυχιάτρου να επιλεγεί τη σημαίνουσα συμπτωματολογία. Εν αντιθέσει με ό,τι συμβαίνει στην υπόλοιπη Ιατρική [επιστημολογία, εξετάσεις, πειράματα, μετρήσεις] στην ψυχιατρική προηγείται η αφηγηματική «λογοτεχνική» της πλευρά: Η εντόπιση της συμπτωματολογίας.

Στο θέμα που μου δόθηκε να αναπτύξω «Λογοτεχνία και ψυχιατρική», το και σημαίνει ότι κλινικοί ψυχίατροι και λογοτέχνες είναι από κοινού «συμπτωματολόγοι», ασχολούνται με την αποκρυπτογράφηση αυτού που υπερβαίνει, αλλά και συγκροτεί τη φαινομενικότητα και την κοινή λογική της καθημερινότητας, με απλά λόγια την ίδια τη ζωή ως δύναμη και επιθυμία. Ενα κλασικό παράδειγμα βρίσκουμε στον Κάφκα που ανακαλύπτει τη συμπτωματολογία «της διαβολικής δύναμης του μέλλοντος» [Φασισμός, σοσιαλιστική γραφειοκρατία, σταλινισμός καπιταλισμός] ενώ τα ίδια ακριβώς σημεία ορίζουν την κοινωνική παραγωγή της επιθυμίας στη Σχιζoανάλυση του Felix Guattari.

Η συμπλησίαση και αντιπαράθεση ψυχιατρικής και λογοτεχνίας φθάνουν στο αποκορύφωμά τους με την αντίληψη της σχιζοφρένειας στο έργο «Αντι-οιδίπους» των Ντελέζ και Γκαταρί όπου η σχιζοφρένεια από την πλευρά της Ψυχιατρικής αντιμετωπίζεται σαν σοβαρή νόσος, ενώ από τον Ντελέζ αντιμετωπίζεται σαν κάτι που υπό ορισμένες προϋποθέσεις μπορεί να αυξήσει τη δύναμη της ανθρωπότητας και της Φύσης, «μια και μπορεί να οδηγήσει στον καιόμενο πυρήνα της ύλης». Είναι φανερό ότι ο Ντελέζ θεωρεί λογοτέχνες όπως οι Κέρουακ, Μπέκετ, Λόρενς, Μπάροουζ ικανότερους θεραπευτές από τους ψυχαναλυτές. Μένει για τον καθένα να αποφασίσει αν για τη δική του «θεραπεία» αρμόζει περισσότερο η Λογοτεχνία ή η Ψυχανάλυση.

g

Φωτεινή Τσαλίκογλου

Συγγραφέας, καθηγήτρια Ψυχολογίας

Το αίτημα της αγάπης που δεν κατευνάζεται

Mια ιστορία αγάπης συνδέει τον συγγραφέα με το σώμα της γραφής του. Θυμίζει τη βαθιά ιστορία αγάπης που συνδέει τον ξεριζωμένο με τον γενέθλιο τόπο του. Θυμίζει το αίτημα ενός θεραπευόμενου στον θεραπευτή του «Αγάπησέ με», «Μάθε με να με αγαπώ». Με άλλα λόγια μάθε με όχι ποιος είμαι, αλλά ποιος μπορώ να γίνομαι.

Ενα ίδιο αίτημα απευθύνει ο συγγραφέας στο έργο που επιχειρεί, που πασχίζει να αρθρώσει «Μάθε με ποιος είμαι». Μάθε μου τον κόσμο μέσα και γύρω μου. Μίλησέ μου για την ετερότητα που φωλιάζει μέσα μου. Κάνε με να γεννηθώ ξανά μέσα από τη γραφή μου.

Η γραφή: Eνα μητρικό σύμπαν που λειτουργεί ως περιέχον των αισθήσεων και των στοχασμών ενός υπερήλικου βρέφους που είναι ο συγγραφέας. Μια σχέση αγάπης που μετατρέπει την πείνα σε ευχαρίστηση, τη μοναξιά σε συντροφικότητα, τον φόβο θανάτου σε ασφάλεια. Στην πραγματικότητα όμως η γραφή τροφοδοτείται από την πείνα, τη μοναξιά, τον φόβο του θανάτου. Με άλλα λόγια η γραφή τροφοδοτείται από την αγωνία της ύπαρξης.

Σ’ έναν κοινό τόπο, τον τόπο της ανθρώπινης αγωνίας συναντάται, εν τέλει, η Ψυχιατρική με τη Λογοτεχνία. Η Ψυχιατρική δεν είναι ένας απλός κλάδος της Ιατρικής. Δεν έχει να κάνει με συμπτώματα, και τις επιφανειακές ιάσεις τους  Με την ψυχή, με την ύπαρξή μας έχει να κάνει. Με τις δυσκολίες που αυτή συναντά στο ταξίδι του «υπάρχειν».

Γι’ αυτό και ο Φρόιντ φρόντισε να προσθέσει στα αδύνατα, σύμφωνα με τους αρχαίους Ελληνες επαγγέλματα, εκείνα του δασκάλου, του δικαστή, του κυβερνήτη, και το επάγγελμα του ψυχοθεραπευτή. Αδύνατα επαγγέλματα καθώς δεν μπορούμε να τα σχεδιάσουμε από πριν. Ανακαλύπτονται καθώς συνεχώς εξελίσσονται. Και μας φέρνουν αντιμέτωπους με διλήμματα, αδιέξοδα, αντιφάσεις.

Πώς να ασκείς αυτό το επάγγελμα που είναι ταυτόχρονα και λειτούργημα και τέχνη χωρίς να ενδίδεις στη θανατηφόρα βολή ενός  εργαλειακού ορθολογισμού; Πώς να θεραπεύεις σεβόμενος την υποκειμενικότητα ενός πάσχοντος υποκειμένου; Πώς να χειραγωγήσεις την καταστροφική οδύνη χωρίς να εξουδετερώσεις τον φορέα της;

Οσοι γράφουν γνωρίζουν βαθιά μέσα στο σώμα και την ψυχή τους αυτή την αγωνία. Αυτό που πάει προσωρινά να κατευναστεί διά της γραφής μόνο και μόνο για να θεριέψει την αμέσως επόμενη στιγμή. Μια σισύφεια κίνηση το γράψιμο.

Tο αίτημα μιας αγάπης που δεν κατευνάζεται ποτέ. Κι έτσι μόνο γίνεται αντιληπτός ο Μπαρτ όταν ισχυρίζεται ότι συγγραφέας είναι αυτός που παίζει με το σώμα της μάνας του, δηλαδή συγγραφέας είναι αυτός που παλεύει με αυτό που δεν θα αποκτήσει ποτέ.

Το αδύνατο στοίχημα που μας βασανίζει: Πώς να δόσεις φωνή στο ανείπωτο; Το ανέκφραστο μέσα σου είναι πάντα πιο δυνατό, πιο πολύπλοκο, πιο ξένο από αυτό που τελικά θα εκφραστεί. Ανάμεσα στη λέξη και στο λεγόμενο πέφτει η σκιά. Το ανέκφραστο μέσα σου υπερτερεί πολύ των λέξεων που θα το εκπροσωπήσουν.

«Δεν φοβάμαι την αλήθεια» μάς θυμίζει ο Mπλανσό, «δεν φοβάμαι να πω ένα μυστικό. Αλλά οι λέξεις, ως τα τώρα, ήταν πιο αδύναμες και πιο δόλιες απ’ ό,τι είχα θελήσει· και οι λέξεις ήταν πάντα πιο δόλιες και πιο φτωχές απ’ ό,τι είχα θελήσει».

Παλεύεις για μια συνάντηση που θα κάνει δυνατό το αδύνατο! Για ένα άνοιγμα σε μια ενδεχομενικότητα που είναι εκεί και σε αναμένει. Ναι, είναι εκεί! Δηλαδή Εδώ.