NON PAPER

Στην άκρη της πόλης

Είναι εξαιρετικά δύσκολο να φανταστούμε την Αθήνα στα μέσα της δεκαετίας του 1830, ακόμη κι αν έχουμε μελετήσει τα βιβλία του Θανάση Γιοχάλα (το «Η Αθήνα τον 19ο αιώνα» που έγραψε μαζί με τη Ζωή Βαΐου και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Εστία είναι μια απολαυστική περιπλάνηση στη μικροϊστορία της πόλης μέσα από «μικρές» ειδήσεις και αγγελίες εφημερίδων). Ο βασικός λόγος είναι ότι δεν υπάρχει «τροφή» για τη φαντασία. Τριγυρνώντας στους δρόμους της πρωτεύουσας είναι ελάχιστα τα σημεία τα οποία διατηρούν τη «μυρωδιά» του παρελθόντος, που ακόμη κι αυτή αναγνωρίζεται μόνο από όσους γνωρίζουν την ιστορία της.

Ναι, η Αθήνα πριν από διακόσια χρόνια έμοιαζε με ένα χωριό της ευρωπαϊκής επαρχίας. Η ανάδειξή της σε πρωτεύουσα του νέου ελληνικού κράτους προκάλεσε αμηχανία στους κατοίκους της και μεγάλες φούριες σε αρχιτέκτονες, πολεοδόμους, τοπογράφους, εργολάβους. Ο Σταμάτης Κλεάνθης και ο Εντουαρντ Σάουμπερτ σήκωσαν μανίκια και άρχισαν να σχεδιάζουν την επέκταση της πόλης προς τα βόρεια, χαράχθηκαν νέοι δρόμοι, άρχισαν να χτίζονται καινούργια, μεγαλοπρεπή κτίρια, μια «σύγχρονη πρόσοψη» που θα έκρυβε τα χρόνια της Τουρκοκρατίας και θα αναδείκνυε το αρχαιοελληνικό παρελθόν της Αθήνας. Υπάρχει μάλιστα ένας αστικός μύθος σύμφωνα με τον οποίο για να επιλεγεί η περιοχή όπου θα χτίζονταν τα ανάκτορα (η αρχική επιλογή ήταν η Ομόνοια ώστε να «βλέπει» φάτσα την Ακρόπολη, απορρίφθηκε όμως λόγω της γειτνίασης με εργατικούς συνοικισμούς) άφησαν σε διάφορα σημεία ένα κομμάτι ωμό κρέας με το σκεπτικό ότι όπου θα αργούσε περισσότερο να σαπίσει, εκεί θα επικρατούσαν οι καλύτερες κλιματολογικές συνθήκες.

Εκείνη την εποχή, συγκεκριμένα τον Δεκέμβριο του 1834, εγκαθίσταται στην Αθήνα ο πρώτος πρεσβευτής της Αυστρίας στο νέο ελληνικό κράτος, ο Αντον Πρόκες Οστεν. Αρχικά μένει σε ένα μικρό σπίτι, αλλά έναν χρόνο αργότερα αρχίζει να χτίζει το δικό του σε ένα οικόπεδο στην άκρη της πόλης, για να ακριβολογούμε, εκτός οικιστικού σχεδίου, σαν να λέμε στα περίχωρα της Αθήνας. Πού ήταν αυτά τα περίχωρα; Στη σημερινή οδό Φειδίου.

Η οικία Πρόκες Οστεν εξελίχθηκε πολύ γρήγορα, κυρίως χάρη στην προσωπικότητα της συζύγου του πρεσβευτή Ιρένε που ήταν πολυσχιδής, στο πιο σημαντικό κοσμικό και πνευματικό «σαλόνι» της πρωτεύουσας. Ο Χανς Κρίστιαν Αντερσεν που φιλοξενήθηκε σε αυτό το σπίτι κατά την παραμονή του στην Ελλάδα, έγραψε χαρακτηριστικά: «Ενα από τα κτίρια στην άκρη της Αθήνας προς την Πάρνηθα είναι μια απλή, γεμάτη αρχοντιά βίλα… Νομίζεις, βλέποντας την καλογυαλισμένη σκάλα με το χαλί από πάνω ως κάτω, πως βρίσκεσαι σ’ έναν εξοχικό πύργο κοντά στην αυτοκρατορική πόλη του Δούναβη […] Τίποτε δεν θυμίζει εδώ πως η Αθήνα γεννιέται τώρα. Εδώ μέσα η Αθήνα είναι στο ίδιο επίπεδο με τη Νεάπολη, τη Βιέννη και την Κοπεγχάγη».

Η Αθήνα που πληγώναμε

Μετά, η Αθήνα μεγάλωσε, την οδό Φειδίου την «κατάπιε» η πόλη, δεν ήταν πια εξοχή. Η οικογένεια Πρόκες Οστεν έφυγε και το σπίτι αγοράστηκε αρχικά από την οικογένεια Τοσίτσα, ενώ τη δεκαετία του 1880 πέρασε στα χέρια της Ανδρομάχης Σλήμαν, κόρης του Ερρίκου Σλήμαν. Με λίγα λόγια, έγινε μέρος της ιστορίας της πρωτεύουσας, σημαντική αναφορά της περιόδου βασιλείας του Οθωνα. Για περισσότερα από πενήντα χρόνια, από το 1919 έως το 1971, στεγάστηκε εκεί το Ελληνικό Ωδείο (στο οποίο φοίτησε η Κάλλας και δίδαξε ο Σκαλκώτας) και στη συνέχεια έγινε ό,τι συνήθως γίνεται με κτίρια που συνδέονται με την αστική παράδοση της Αθήνας. Πέρασε πρώτα στο Ταμείο Συντάξεων Προσωπικού της Εθνικής και της Κτηματικής Τράπεζας της Ελλάδας και πριν από τρεις μέρες… κατέρρευσε. Δεν έχει κανένα νόημα να σκεφτούμε ποια θα ήταν η τύχη αυτού του ιστορικού κτιρίου σε μια ευρωπαϊκή πρωτεύουσα όπως θέλουμε να είναι η Αθήνα. Το μόνο που έχω να πω είναι πως όσο πληγώνουμε το παρελθόν της πόλης, τόσο κι αυτή θα μας πληγώνει στο παρόν και το μέλλον.