Περί ορθής πολιτείας

Με αφορμή την 48η επέτειο αποκατάστασης της πολιτικής ομαλότητας στη χώρα, δύναται να ενδιατρίψουμε στην έννοια-λειτουργία της ορθής πολιτείας και συνεπαγόμενα στην άσκηση της πολιτικής λειτουργίας. Εκκινώντας από την υπόθεση εργασίας του Αριστοτέλη περί των προσδιοριστικών κριτηρίων της ορθής πολιτείας, «υπό των αριστών κυβερνώμενη» (Πολιτικά ΙΙΙ, 3.1288a35) απολήγουμε αναπόδραστα στην έννοια της πολιτικής ως οργανωτικής αρχής και θεμελιώδους συνιστώσας της πολιτικής κοινωνίας. Η πολιτική ορίζεται από τα συστατικά της στοιχεία – πολίτης, πόλις, πολιτεία – αποκρυσταλλώνοντας τον κυρίαρχο τρόπο του βίου και το πολιτικό της σύστημα, ως προέκταση της πολιτικής διαδικασίας, αντανακλά «την ολότητα της σύνθεσης της κοινωνικής πολιτικής και δυναμικής». Ως εκ τούτου, το ορθό πολίτευμα «αποβλέπει προς το συμφέρον ολοκλήρου της πόλεως και προς το κοινόν των πολιτών» (Πολιτικά 3.1283b40-42) καταδεικνύοντας και τον αντικειμενικό σκοπό της πολιτικής κοινωνίας «στην κατ’ αρετήν ενέργεια των» μελών της. Συνεπώς ο αντικειμενικός σκοπός της πόλεως «είναι το ευδαιμόνως ζην» (Πολιτικά ΙΙΙ, 3.1281a8).

Στο πλαίσιο της ανωτέρω προβληματικής ο φυσικός τρόπος πολιτικής οργάνωσης του Ελληνισμού, από τις απαρχές του έως και τη δημιουργία του ελληνικού κράτους (1829), πραγματώνονταν μέσα από αυτοκυβέρνητες πόλεις και κοινά. Ωστόσο η αποτυχία (λόγω της δολοφονίας του) του πρώτου έλληνα κυβερνήτη, Ιωάννη Καποδίστρια, να συγκεράσει το παραδοσιακό, πολυπολεοτικό πρότυπο των πόλεων/κοινών με το νεωτερικό δυτικό μοντέλο του συγκεντρωτικού κράτους-έθνους θα οδηγήσει στην αποδιάρθρωσή τους. Απόρροια της επιβολής του βαυαρικού μοντέλου κατά την περίοδο της αντιβασιλείας με τον νόμο περί συστάσεως των Δήμων [27.12.1833/8.1.1834]. Οπως χαρακτηριστικά περιγράφει ο Ιων Δραγούμης:

«Τώρα ήλθε το ελλαδικό το κράτος, και μ’ ένα βαυαρέζικο νόμο αποκεφάλισε τη φυσική ελληνική διοίκηση, ισοπέδωσε τάχα τις πολιτείες, τα χωριά και τους ανθρώπους, κατάστρεψε δηλαδή τις κοινότητες, και έχωσε τους ισοπεδωμένους Ελληνες σ’ ένα στενό παπούτσι, που είναι μονάχα η τελευταία διοικητική διαίρεση του κράτους και λέγεται δήμος».

Συνεπαγόμενα, η κατάλυση του κοινωνικοπολιτικού πυρήνα του ελληνικού κόσμου, των πόλεων/κοινών, θα οδηγήσει στην αναντιστοιχία του ελληνικού κράτους με τις θεμελιώδεις ιδιοσυστατικές παραμέτρους του Ελληνισμού, που αποκρυσταλλώνονταν στην ανάπτυξη του πολιτικού φαινομένου με γνώμονα τις ανθρώπινες ανάγκες. Στην οργάνωση των πολιτών σε δήμο που αυτο-κυβερνάται και κυρίως στην άμεση διασύνδεση της κοινωνίας με την πολιτική, εφόσον η πρώτη «επενδύεται το πολιτικό σύστημα» προκείμενου να ασκήσει την πολιτική λειτουργία.

Υπό αυτό το πρίσμα και εν είδει συμπεράσματος δύναται να αναδιφήσουμε στις κατευθυντήριες αρχές της πολιτικής πράξης του Ελευθερίου Βενιζέλου, χρησιμοποιώντας τες ως ενδεικτή της ορθής πολιτικής λειτουργίας. «… Αι αρχαί υπό τας οποίας επηγγέλθην εις τον ελληνικόν λαόν, κατά την προ 18 ετών ελευσίν μου εις τας Αθήνας ότι θα ασκήσω πάντοτε την εξουσίαν είναι αι εξής: Οτι γνώμων πάσης πολιτικής πράξεώς μου θα είναι το γενικόν συμφέρον, ποτέ δε το συμφέρον των ατόμων, ουδέ καν το συμφέρον του Κόμματος. Οτι πρώτιστον καθήκον πολιτικού ανδρός είναι να λέγη την αλήθειαν και αν αυτή είναι δυσάρεστος.

Οτι η εφαρμογή των νόμων είναι άκαμπτος και εις περίπτωσιν καθ’ ην πρόκειται να πληγούν ισχυροί, ή φίλοι. Οτι εις την εξουσίαν αποβλέπω όχι ως σκοπόν, αλλ’ ως εις μέσον προς πραγματοποίησιν υψηλότερου σκοπού, έτοιμος πάντοτε να απορρίψω αυτήν, εάν η διατήρησίς της μέλλει να εξαγορασθή διά της θυσίας του κυβερνητικού προγράμματος». (Εφημερίδα «Ελεύθερον Βήμα», 23ης Ιουλίου 1928).

Ο Διονύσης Τσιριγώτης είναι επίκουρος καθηγητής Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας, Διεθνών Σχέσεων και Διπλωματίας στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς, Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών