Η χούντα εξαερώθηκε {LF}στα συντρίμμια {LF}της κυπριακής τραγωδίας

Το 1974 υπήρξε μία από τις κομβικές χρονιές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Σηματοδότησε το τέλος μιας εποχής και την απαρχή μιας νέας. Ενα έτος γεμάτο αντιφάσεις: Ταυτόχρονα annus horribilis και annus mirabilis. Ολέθριο, διότι το πρώτο μισό του σημαδεύτηκε από την πιο σκοτεινή εκδοχή του δικτατορικού καθεστώτος (τη χούντα του Δημήτριου Ιωαννίδη) που προκάλεσε την ανεπανόρθωτη εθνική συμφορά της Κύπρου, που με τη σειρά της οδήγησε στην κατάρρευσή του. Καταπληκτικό, διότι πάνω στα ερείπια της χούντας ανοικοδομήθηκε η πιο επιτυχημένη εκδοχή ομαλής δημοκρατικής ζωής στο ελληνικό κράτος. Η Ελλάδα άφησε πίσω της την «καχεκτική δημοκρατία» των πρώτων δύο μετεμφυλιακών δεκαετιών και τη μάστιγα των εκτροπών που είχαν στιγματίσει, ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα, την πολιτική ζωή.

Η μετάβαση από την επταετή δικτατορία στην κοινοβουλευτική δημοκρατία έγινε στο εσωτερικό αναίμακτα, αλλά δρομολογήθηκε πάνω στην κυπριακή αιματοχυσία. Η πικρή αλήθεια είναι ότι το δικτατορικό καθεστώς δεν ανατράπηκε εξαιτίας της μαζικής αντίστασης, αλλά ότι εξαερώθηκε μέσα στα συντρίμμια της κυπριακής τραγωδίας, για την οποία ήταν απολύτως υπεύθυνο. Η χούντα ήταν αντιπαθής (και όσο περνούσε ο καιρός γινόταν αντιπαθέστερη) στη μεγάλη πλειοψηφία της κοινής γνώμης. Είχε υποστεί ισχυρούς τριγμούς, ιδίως κατά τη διάρκεια του 1973, με αποκορύφωμα την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Ωστόσο, η τουρκική εισβολή στην Κύπρο την οδήγησε στην πτώση. Αν δεν μεσολαβούσε η εθνική καταστροφή, το πιθανότερο είναι ότι η δικτατορία δεν θα τελείωνε το καλοκαίρι του 1974. Με την κατάρρευσή της, η δικτατορία των συνταγματαρχών έγινε κατά κάποιον τρόπο είδος μουσειακό, καθώς υπήρξε η τελευταία περίπτωση που οι ένοπλες δυνάμεις επενέβησαν πραξικοπηματικά στα ελληνικά πολιτικά πράγματα. Αυτή ήταν η πιο τρανή απόδειξη για την αλλαγή σελίδας.

Η χούντα έπεσε τον Ιούλιο του 1974, αλλά η Μεταπολίτευση, με την κυριολεκτική έννοια του όρου, ολοκληρώθηκε με την ψήφιση και τη θέση σε ισχύ του νέου Συντάγματος τον Ιούνιο του 1975. Ωστόσο, το αποτύπωμα που άφησε στην Ιστορία, αλλά ακόμα περισσότερο στο συλλογικό υποσυνείδητο ήταν τόσο βαθύ, ώστε ο όρος συνέχισε να χρησιμοποιείται για να περιγράψει συνολικά τη μεταδικτατορική περίοδο, μέχρι και σήμερα. Ομως στο πολιτικό λεξιλόγιο η «Μεταπολίτευση» αποσυνδέθηκε από το στενό εννοιολογικό της συμφραζόμενο.

Στον δημόσιο διάλογο συχνά προβάλλεται η ανάγκη για μια «νέα Μεταπολίτευση». Η διατύπωση υπονοεί ότι ένας κύκλος έκλεισε και πρέπει να ανοίξει ένας νέος. Είναι ενδιαφέρον ότι ακόμα και σε αυτή την προσέγγιση, η Μεταπολίτευση, με την ευρύτερη πολιτική της σημασία, γίνεται αντιληπτή ως μια αναγεννητική διαδικασία. Η εμπειρία του 1974-1975 ήταν τόσο συγκλονιστική, ώστε έδωσε νέα πολιτική διάσταση στην ίδια τη λέξη. Προσδιόρισε ακόμα και μια γενιά, η οποία πήρε το όνομά της. Οσοι γεννήθηκαν ή μεγάλωσαν μετά το 1974 έμαθαν να θεωρούν δεδομένα τα επιτεύγματα της Μεταπολίτευσης. Σε τελική ανάλυση, αυτή ήταν η μεγαλύτερη επιτυχία της: ότι εμπέδωσε και κατέστησε αυτονόητα πολλά από εκείνα που για δεκαετίες υπήρξαν ζητούμενα, με σημαντικότερο όλων τη δημοκρατική ομαλότητα και όσα άλλα συνδέονται με αυτή.

Ο Αντώνης Κλάψης είναι επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου. Το βιβλίο του «1974: Μεταπολίτευση» κυκλοφορεί από τις εκδ. Μεταίχμιο