Διανοούμενοι και ανοιχτή κοινωνία

Υπάρχει μια βασική διαφορά ανάμεσα στη διδασκαλία και την κατήχηση και είναι ανάλογη με τη διαφορά ανάμεσα στη δραστηριότητα του φιλοσόφου και τα κηρύγματα του προφήτη. Η διάκριση δεν γίνεται από πολλούς, οι οποίοι ταυτίζουν τον φιλόσοφο ή τον επιστήμονα με τον «γκουρού» και τον «πανεπιστήμονα». Ο ίδιος ο δάσκαλος μπορεί να αναζητήσει να παίξει έναν τέτοιο ρόλο όταν διδάσκει «από καθέδρας», ως κατεξοχήν γνώστης απευθυνόμενος σε μη γνώστες.

«Μη γνώστες»; Δεν υπάρχουν «μη γνώστες»! Ο διδασκόμενος κουβαλάει κάποιο φορτίο γνώσης, έχει κάποιο γνωστικό υπόβαθρο. Ο διδάσκων θα πετύχει στο έργο του αν συνεργαστεί με τον διδασκόμενο· μάλιστα, διδάσκεται από την ίδια τη διδαχή του, εφόσον είναι «αεί διδασκόμενος».

«Δημοκρατικός παιδαγωγός»

Αυτό το αντιλαμβάνεται κάθε δάσκαλος που έχει συναίσθηση της αποστολής του. Πηγαίνοντας ακόμα πιο πέρα, ο μεγάλος ιταλός στοχαστής Αντόνιο Γκράμσι (Antonio Gramsci, 1891-1937) έγραφε ότι ο υποδειγματικός δάσκαλος είναι ο «δημοκρατικός παιδαγωγός» ή «δημοκρατικός φιλόσοφος». Ολοι οι άνθρωποι είναι φιλόσοφοι, με κάποια έννοια, ακόμα και αν δεν συνειδητοποιούν άμεσα αυτήν τους την ιδιότητα, εφόσον είναι χειριστές και δημιουργοί ιδεών και συμμετέχουν σε μια κοσμοαντίληψη. Επιπλέον, όλοι οι άνθρωποι είναι παιδαγωγοί, εφόσον είναι ο καθένας εκπαιδευτής του εαυτού του και επηρεάζει τους άλλους μέσα από την παιδευτική του δραστηριότητα. Ο «δημοκράτης φιλόσοφος», κατά τον Γκράμσι, είναι ένας πνευματικός άνθρωπος με επάρκεια στον τομέα γνώσης που κατέχει, που αντιλαμβάνεται την αποστολή του ως συμμετοχή μαζί με τους εκπαιδευόμενους, και ευρύτερα όλα τα μέλη του κοινωνικού συνόλου, σε μια ενιαία κοινότητα διδασκαλίας / μάθησης.

Ολοι έχουμε να μάθουμε κάτι από κάποιους, όλοι όμως δεν είμαστε εξειδικευμένοι γνώστες. Ο εξειδικευμένος γνώστης, ο παιδαγωγός ή ο φιλόσοφος, μπορεί να οργανώσει επαγγελματικά και με πληρότητα το σύστημα ιδεών που χειρίζεται. Αυτή είναι η διαφορά του με τους άλλους. Δεν είναι και δεν πρέπει να λογίζεται «ανώτερος» από τους μη ειδικούς ή τους διδασκόμενους. Δεν είναι «γκουρού» – συνεχιστής μιας μυθικής παράδοσης, στο πλαίσιο μιας παραδοσιακής κοινωνίας. Η φιλοσοφία, η επιστημονική σκέψη ακυρώνουν τον μύθο και τους μύθους που συνδέονται με κλειστές κοινωνίες. Ορισμένα απομεινάρια, όμως, τέτοιων μύθων επιβιώνουν στους καιρούς μας.

Πέρα, όμως, από αυτό το πρότυπο σοφού της αρχαιότητας που είναι κοσμικό, υπάρχει και το απόκοσμο πρότυπο. Αυτός ο τύπος σοφού είναι ο απομονωμένος άγιος, ο ερημίτης, ο γκουρού, ο προφήτης ή μύστης. Ο ανθρωπολόγος Λουί Ντουμόν (Louis Dumont, 1911-98) θεωρεί ότι ο σοφός αυτός είναι ταυτόχρονα μέσα στην κοινωνία και έξω από αυτή, εντός και συγχρόνως εκτός του κόσμου.

Στην τωρινή εποχή της ανοιχτής κοινωνίας, ίσως επειδή έχει χαθεί η θαλπωρή που προσέφερε η παλιά, κλειστή κοινωνία, η εξιδανικευμένη ατμόσφαιρα του χωριού, με τη μαγεία και τους μύθους της, έχει αναβιώσει η ιδέα του σύγχρονου γκουρού – του διανοουμένου που είναι σε θέση να χρησμοδοτεί. Τα μίντια παρουσιάζουν κάποιον ως ξέχωρο και φαντασιακά απομονωμένο στοχαστή, ωσάν να βρίσκεται «εκτός του κόσμου», στον οποίο αποδίδονται χρησμοδοτικές ιδιότητες. Παρουσιάζεται ως θεωρός των καιρών, ως εκφραστής μιας καθολικής ισχύος τάξης πραγμάτων, στο όνομα της οποίας αποφαίνεται και η οποία είναι πάνω από την εκάστοτε επικρατούσα πολιτική εξουσία – γι’ αυτό και συχνά έρχεται σε αντίθεση με την τελευταία, όπως οι προφήτες του Ισραήλ.

Προφήτες, στην ανοιχτή κοινωνία;

Ενας τέτοιος ρόλος, όμως, δεν ταιριάζει σε πνευματικούς ανθρώπους σε μια ανοιχτή κοινωνία. Στην ανοιχτή κοινωνία, ο στοχαστής δεν παίζει ρόλο γκουρού ή προφήτη. Στην κλειστή και παραδοσιακή κοινωνία, αποδίδονται ιδιαίτερες ιδιότητες στον γνώστη. Είναι ο φύλακας και κήρυκας των κατεστημένων μύθων και δοξασιών· ή ο προφήτης και αιρεσιάρχης που εξαγγέλλει νέες δοξασίες, από το ύψος της γνωστικής υπεροχής που του αποδίδεται από το πιο εύπιστο τμήμα της κοινωνίας.

Ο τύπος του σοφού σε μια τέτοια κοινωνία είναι είτε εκείνος που αντιγράφει ή επεξεργάζεται ή συμπυκνώνει τα ήδη γνωστά και καθιερωμένα, είτε ο απομονωμένος άγιος που εκφράζει μια νέα θεώρηση, σε συμπλήρωση, αποκατάσταση ή υπέρβαση της παλιάς. Ο ένας παίζει ρόλο πρωθιερέα και ο άλλος ρόλο προφήτη. Και οι δύο εκφράζουν στο φαντασιακό του πιστού μια ολική θέαση του κόσμου. Και οι δύο απαιτούν πίστη και ταύτιση με το όραμα που προσφέρουν.

Μια τέτοια συνολοποιητική αντίληψη, όμως, δεν ταιριάζει σε μια σύγχρονη ανοιχτή κοινωνία, όπου συνυπάρχουν και αντιπαρατίθενται μεταξύ τους πολλές διαφορετικές ιδέες σε δημόσιες συζητήσεις. Επιπλέον, η δημόσια συζήτηση μέσα σε μια ανοιχτή κοινωνία διεξάγεται ανάμεσα σε άτομα που λογίζονται ίσα στη δυνατότητα κατανόησης και χειρισμού του ορθού λόγου. Δεν είναι συζήτηση μεταξύ κήρυκα προς μυημένους ή μύστη προς αμύητους. Στην ανοιχτή κοινωνία προϋποτίθεται ότι όσοι συμμετέχουν στη δημόσια συζήτηση είναι σε θέση να εκτιμήσουν την ισχύ ενός επιχειρήματος και ότι αναγνωρίζουν το πρωτείο του επιχειρηματικού λόγου έναντι οποιουδήποτε άλλου λόγου.

Ο διανοούμενος σε μια ανοιχτή κοινωνία δεν απευθύνεται σε κοινότητα πιστών. Οχι μόνο επιτρέπει, αλλά και επιζητεί τον έλεγχο όσων λέει. Δεν διεκδικεί τίτλο «υπέρτατου γνώστη» ή «διδασκάλου του έθνους». Ορισμένοι, όμως, σύγχρονοι διανοούμενοι σε ανοιχτές κοινωνίες επιζητούν να παίξουν αυτόν τον ρόλο – «σοφού» στις παραδοσιακές κοινωνίες. Μιλούν από το ύψος της αυθεντίας τους, απευθυνόμενοι σε πιστούς οπαδούς και σε εύκολα εντυπωσιαζόμενους θαυμαστές. Ετσι, όμως, παίζουν ρόλο ανάλογο με του κήρυκα μέσα σε μια κλειστή κοινωνία, που έρχεται να μιλήσει «καθ’ ὑπεροχὴν λόγουἢ σοφίας», ενώ ο πραγματικός τους ρόλος είναι να εκφράσουν τον πολιτισμό της ανοιχτής κοινωνίας. Ο πολιτισμός αυτός αναδεικνύει σημαντικές προσωπικότητες των γραμμάτων, των τεχνών και των επιστημών. Αλλά δεν ανέχεται την υποτακτική προσήλωση σε προφήτες και ιεροφάντες.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών