Τι δείχνει για την Τουρκία η υπόθεση του Οσμάν Καβάλα

Στις 29 Απριλίου 2022, η εφημερίδα The Washington Post κυκλοφορεί με εμβληματική παρέμβαση του συντακτικού διευθυντηρίου της, υπό τον τίτλο: «Η Τουρκία αγγίζει νέο χαμηλό δεσποτισμού». Ούτε η οξύτητα του τίτλου, ούτε η κατηγορηματική παράθεση και συλλογική υπογραφή της άποψης αποτελούν τρέχουσα πρακτική για μέσα με την εμβέλεια και τα χαρακτηριστικά του προαναφερόμενου. Σε ανάλογο πνεύμα, δύο μέρες νωρίτερα, το κύριο άρθρο των Financial Times, φέρει τον τίτλο: «Η υπόθεση Καβάλα καταδεικνύει την αξιοθρήνητη πορεία της Τουρκίας προς τον αυταρχισμό».

Την εβδομάδα που προηγήθηκε, στις 11 Ιουλίου 2022, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (εφεξής: ΕΔΔΑ), σε τμήμα μείζονος σύνθεσης, διαπίστωσε κατά πλειοψηφία – με μειοψηφία ενός μόνο μέλους – ότι εκκρεμεί ακόμη η συμμόρφωση της Τουρκίας με την από 10 Δεκεμβρίου 2019 απόφαση του Δικαστηρίου ως προς την απελευθέρωση του Καβάλα. Η «διαδικασία επί παραβάσει» κατά της Τουρκίας, σε εφαρμογή του άρθρου 46 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (εφεξής: ΕΣΔΑ), είχε κινηθεί λίγους μήνες νωρίτερα, από την Επιτροπή Υπουργών, καθώς ο δικαιωθείς προσφεύγων παραμένει φυλακισμένος. Σημειωτέον ότι πρόκειται για όλως εξαιρετική διαδικασία – είναι μόλις η δεύτερη φορά που αξιοποιείται η σχετική πρόβλεψη της Σύμβασης. Η προηγούμενη κατά του Αζερμπαϊτζάν, το 2017, αφορούσε και πάλι υπόθεση απελευθέρωσης κρατουμένου.

Την υπόθεση Καβάλα, συνέδεσε ευγλώττως περισσότερες από μία φορές, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή με την ενταξιακή προοπτική της Τουρκίας. Επισημάνθηκε δε η σημειολογία των θεμελιωδών δικαιωμάτων ως ταυτοτική της ευρωπαϊκής ιδέας, καθώς επίσης και η ανάγκη σύμπλευσης της χώρας – μέλους άλλωστε, επί μακρόν του Συμβουλίου της Ευρώπης – με τα δικαιοκρατικά εχέγγυα. Το ίδιο ζήτημα, λίγους μήνες νωρίτερα, υπήρξε αφορμή για αύξηση της διπλωματικής θερμοκρασίας στις σχέσεις Τουρκίας – Γερμανίας, με την τελευταία να διαμαρτύρεται πραγματοποιώντας επίσημο διάβημα προς τον τούρκο πρέσβη για την παρατεταμένη φυλάκιση του Καβάλα.

Η καφκική διαδρομή του Οσμάν Καβάλα, φιλότεχνου επιχειρηματία και ανήσυχου ακτιβιστή, συνδέεται με τη συστηματική δράση του στο πεδίο των μειονοτήτων, της πολιτιστικής κληρονομιάς και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Προσηλωμένος και ευαισθητοποιημένος σε όλα όσα συγκροτούν απαραγράπτως την ανθρωπιστική φυσιογνωμία του κράτους δικαίου, εκτίει ποινή στις τουρκικές φυλακές περισσότερα από τέσσερα χρόνια. Του αποδόθηκαν κατηγορίες για υπονόμευση της κυβερνητικής εξουσίας – υποκίνηση και συμμετοχή τόσο στις διαδηλώσεις του Γκεζί, το 2013, όσο και στην αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος, το 2016. Κι ενώ η απόφαση του ΕΔΔΑ το 2019 διασφάλισε την αποφυλάκισή του, ο Καβάλα συνελήφθη εκ νέου, την ίδια μέρα, κατηγορούμενος πλέον για κατασκοπεία. Πλέον αυτού, στις 25 Απριλίου 2022, παρά την αρχική αθώωσή του, καταδικάστηκε δις σε ισόβια για συμμετοχή του στις κινητοποιήσεις του πάρκου Γκεζί.

Στην πρόσφατη απόφασή του ωστόσο, το ΕΔΔΑ διαπίστωσε κατηγορηματικά ότι η καταδίκη δεν στηρίχτηκε σε νεότερα ή διαφορετικά πραγματικά περιστατικά. Διαπίστωσε ακόμη, ότι οι αποδιδόμενες στον προσφεύγοντα πράξεις όχι μόνο στερούνται αξιόποινου χαρακτήρα, αλλά επιπλέον, συνιστούν άσκηση δικαιωμάτων του κατοχυρωμένων στην ΕΣΔΑ. Το Δικαστήριο προχώρησε περαιτέρω αναδεικνύοντας με καθόλου τυχαίες λέξεις, ως απώτερο στόχο των νεότερων διώξεων που ασκούν οι τουρκικές Αρχές, επί τη βάσει των ίδιων πραγματικών περιστατικών, τη σίγαση των ενάντιων φωνών.

Ει μη τι άλλο, η περίπτωση του Οσμάν Καβάλα εντυπωσιάζει: Η υπόθεσή του δεν παρασιωπήθηκε διεθνώς, ούτε η δυναμική της εξαντλήθηκε εντός των δικαιοδοτικών οργάνων, διαμεσολαβημένη μόνο από την κρυπτική γλώσσα των τεχνοκρατών. Τουναντίον, το διακύβευμα και η πολιτική αφετηρία της αναδείχθηκαν ως τέτοια, χωρίς να αφομοιωθούν ή να συμψηφιστούν από την αμηχανία που δημιουργεί η ανάγκη για διμερείς ισόρροπους συσχετισμούς ή πολυμερείς συμμαχίες. Με άλλα λόγια, η realpolitik δεν φαίνεται να επέβαλε πλήρως τις κυνικές της σταθμίσεις υποβαθμίζοντας την αποκατάσταση της αξιακώς επείγουσας προτεραιότητας που εν προκειμένω, συμπίπτει με την απονομή της δικαιοσύνης και την εφαρμογή της δικαστικής απόφασης.

Κι ενώ διόλου δεν εκπλήσσει ο ίδιος ο προσφεύγων, όταν μιλά για «δικαστική δολοφονία», μοιάζει ασύμμετρη η εμμονική στάση του τούρκου προέδρου, όπως αυτή προκύπτει από τις δημόσιες παρεμβάσεις του, προκειμένου να συντηρηθούν οι συνεχείς διώξεις και ο ποινικός εγκλεισμός του Οσμάν Καβάλα. Επιβεβαιώνοντας την κοινοτοπία του κακού, η υπόθεση του ισχυρού τούρκου ακτιβιστή – μία από τις πολλές που εκτυλίσσονται στη γείτονα χώρα -, επιβεβαιώνει την απίσχναση των εγχώριων θεσμών και τις συνέπειες της υποχώρησης των δικαιοκρατικών αντίβαρων στους μαρτυρικούς βίους εκείνων που υφίστανται το έλλειμμα.

Παραμένει ωστόσο, ο προβληματισμός και η αγωνία σε σχέση με το επόμενο επίπεδο προστασίας, όταν οι εθνικοί θεσμοί αποτυγχάνουν να διασφαλίσουν δικαιώματα για τα οποία οι χώρες έχουν δεσμευτεί στο πλαίσιο υπερεθνικών συνεργειών. Η ΕΣΔΑ – κατεξοχήν πεδίο τέτοιας ευρύτερης συναντίληψης -, έχει ιστορικά κατοχυρωθεί στην κοινή νομική συνείδηση ως αεί εξελισσόμενο και ερμηνευτικά ευρύχωρο κείμενο, εντός του οποίου στεγάζεται η προστασία των δικαιωμάτων κατά τρόπο όχι θεωρητικό, αλλά πρακτικό και αποτελεσματικό.

Ακριβώς για τον λόγο αυτό είναι κρίσιμη η εξέλιξη της υπόθεσης Καβάλα: Δοκιμάζει τα όρια και την αποτελεσματικότητα των υπερεθνικών δικαιοδοτικών μηχανισμών σε μεταιχμιακά πολιτικά περιβάλλοντα ψευδεπίγραφης ή θνήσκουσας δημοκρατικής νομιμοποίησης. Εκεί δηλαδή, όπου υφίστανται δικαιοκρατικά κελύφη, πλην οι θεσμοί στερούνται περιεχομένου και ουσιαστικών αρμοδιοτήτων, είναι που η δημοκρατία και τα πληττόμενα υποκείμενά της χρειάζονται πρωτίστως, την εδραία στήριξη των διεθνών δικαιοδοτικών οργάνων. Ακριβώς επειδή έτσι παράγονται δεσμεύσεις, ενώ η παρέκκλιση από τις καταστατικές αρχές των οργανισμών στους οποίους η χώρα έχει προσχωρήσει επάγεται συνέπειες βαρυνόμενες από διακριτό πολιτικό αντίκτυπο.

Στη μακροϊστορική επισκόπηση της πραγματικότητας, η απάντηση υπάρχει ήδη. Η Washington Post στην προαναφερόμενη παρέμβασή της, την υπενθυμίζει: Οι διώξεις και ο εγκλεισμός δεν κατόρθωσαν να πτοήσουν τελικά ούτε τον Νέλσον Μαντέλα, ούτε τον Βάτσλαβ Χάβελ, ούτε τον Αντρέι Ζαχάροφ. Υπέφεραν όλοι, δεν υπάρχει αμφιβολία, παρέμειναν όμως, μέχρι τέλους η διαυγής και θαρραλέα φωνή της συνείδησής τους. Την ίδια πρόγνωση κάνει το editorial board της εφημερίδας και για τον επί μακρόν χειμαζόμενο Οσμάν Καβάλα. Συστήνει μάλιστα, στον τούρκο πρόεδρο να παρέμβει για την απελευθέρωσή του και να επιδιώξει διάλογο μαζί του. Και εκτιμά ότι ίσως έτσι ο απόλυτος άρχων αποκτήσει επίγνωση της πραγματικής ισχύος, αυτής δηλαδή που συνίσταται στην πολιτική αρχών.

Οσο όμως δεν μπορούμε να προσβλέπουμε σε ανάλογα θαύματα κι επειδή η κάθαρση είναι υπόθεση του παρόντος και η δικαίωση αιτούμενο όσων πάσχουν σε πραγματικό χρόνο, ο ρεαλισμός επιβάλλει η διεθνής κοινότητα να μάχεται με όλα τα διαθέσιμα μέσα και η κοινωνία των πολιτών να παραμείνει καλός αγωγός και αντηχείο του διατακτικού του Στρασβούργου. Είναι ζήτημα ευθύνης που υπερβαίνει τους εθνικούς και ατομικούς μικρόκοσμους.

Η δρ Αικατερίνα Π​απανικολάου είναι δικηγόρος, μέλος στην ​Αρχή Διασφάλισης Απορρήτου των Επικοινωνιών​