«Οταν υποχωρεί η παλίρροια βλέπεις ποιος είναι γυμνός»

Μια χώρα βυθίζεται ολοένα και βαθύτερα σε μια χρηματοπιστωτική κρίση, που χρεώνεται πρωτίστως στους κυβερνώντες της. Διαφθορά και οικονομική κακοδιαχείριση την έχουν αφήσει χωρίς ξένο νόμισμα για την εισαγωγή τροφίμων, καυσίμων και φαρμάκων, εκτοξεύοντας τον πληθωρισμό σε πρωτοφανή επίπεδα. Ο ΟΗΕ προειδοποιεί πως η χώρα, που κηρύττει και επίσημα χρεοκοπία για πρώτη φορά στην ιστορία της, βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με μια ανθρωπιστική κρίση. Οι κυβερνώντες προσπαθούν να διαπραγματευθούν ένα σχέδιο διάσωσης με το ΔΝΤ, είναι όμως πια αργά, το κύμα διαμαρτυρίας γιγαντώνεται και μια μέρα εκατοντάδες χιλιάδες διαδηλωτές εισβάλλουν στο προεδρικό μέγαρο και σε άλλα κυβερνητικά κτίρια υποχρεώνοντας τελικά τον πρόεδρο της χώρας να εγκαταλείψει τη χώρα νύχτα, με στρατιωτικό αεροσκάφος, και κατεύθυνση αρχικά τις Μαλδίβες και στη συνέχεια τη Σιγκαπούρη. Συνέβη μόλις πρόσφατα στη Σρι Λάνκα, πολλοί προβλέπουν ωστόσο πως με την πληθωριστική καταιγίδα που έφεραν πρώτα η πανδημία της COVID-19 και κατόπιν ο πόλεμος στην Ουκρανία ανάλογα σενάρια απειλούν να επαναληφθούν τους επόμενους μήνες και σε άλλες αναπτυσσόμενες χώρες.

Μιλώντας στη γαλλική εφημερίδα «Le Figaro», ο Ζαν-Ζοζέφ Μπογιό, ερευνητής ειδικευμένος στην ινδική οικονομία και σύμβουλος για τις αναπτυσσόμενες χώρες στο IRIS, το γαλλικό Ινστιτούτο Διεθνών και Στρατηγικών Σχέσεων, θύμισε μια γνωστή ρήση του Γουόρεν Μπάφετ: «Μόνο όταν υποχωρεί η παλίρροια βλέπεις ποιος κολυμπούσε γυμνός». Η πανδημία και στη συνέχεια η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία αποκάλυψαν τις μεγάλες δομικές αδυναμίες κάποιων χωρών. Μία από αυτές ήταν και η Σρι Λάνκα.

Οι αδυναμίες αυτές έχουν βέβαια πάντα βαθιές ρίζες στον χρόνο. Επειτα από τον μεγάλο εμφύλιο πόλεμο του 1983-2009, εγκαταστάθηκε στην εξουσία της Σρι Λάνκα η σινχαλέζικη βουδιστική φατρία, που είχε νικήσει την ινδική μειονότητα των Ταμίλ. Εγκαθιδρύθηκε λοιπόν ένα είδος θρησκευτικού εθνικιστικού λαϊκισμού, πίσω από τον οποίο κρύβεται μία φαμίλια, οι Ρατζαπάξα, που πήρε προοδευτικά τον έλεγχο όλων των μοχλών της εξουσίας. Ο μεγαλύτερος αδελφός, ο Μαχίντα Ρατζαπάξα, διατέλεσε πρωθυπουργός από το 2004 έως το 2005, κατόπιν πρόεδρος από το 2005 έως το 2015. Εντεκα χρόνια στην εξουσία, με ένα τετραετές διάλειμμα στην αντιπολίτευση, προτού ξαναγίνει πρωθυπουργός του μικρότερου αδελφού του, Γκοταμπάγια, ο οποίος εξελέγη με τη σειρά του πρόεδρος της Σρι Λάνκα το 2019.

Οι Ρατζαπάξα υπερχρέωσαν τη χώρα, πρωτίστως στην Κίνα, για να δείξουν ότι αυτονομούνται έναντι του ινδικού μεγάλου αδελφού. Πολλά από τα χρέη αφορούσαν σχέδια υποδομών που κατέληξαν να γεμίσουν, όπως γράφει η σριλανκέζα αναλύτρια Αμίτα Αρούντπραγκασαμ στο «Foreign Policy», «τις τσέπες μιας τάξης επιχειρηματιών με πολιτικές διασυνδέσεις, οπαδών του προστατευτισμού και του παρασιτισμού». Ολα αυτά θα πυροδοτήσουν μια κρίση χρέους, που θα αδειάσει τα συναλλαγματικά διαθέσιμα. Οι κυβερνώντες θα κακοδιαχειριστούν τα δημόσια οικονομικά, εφαρμόζοντας φοροαπαλλαγές για τους «δικούς τους» ανθρώπους. Θα παίξουν επίσης το χαρτί της διεθνούς εξειδίκευσης της Σρι Λάνκα στον τουρισμό, στερώντας την εθνική οικονομία από τη διατροφική αυτονομία της. Η Σρι Λάνκα εγκατέλειψε έτσι την οικονομία των φυτειών που αποτελούσε εντούτοις τον πλούτο της – τη δεκαετία του 1960, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ ήταν πενταπλάσιο εκείνου της Ινδίας.

Στο πλαίσιο αυτό ενέσκηψαν αυτά που ο γάλλος ερευνητής Ζαν-Ζοζέφ Μπογιό αποκαλεί «τα τρία χτυπήματα του γκονγκ». Κατ’ αρχάς, η COVID-19, που έπληξε βαριά μια οικονομία βασισμένη κυρίως στον τουρισμό. Κατά δεύτερο, η επιλογή επένδυσης σε μια βιολογική γεωργία χωρίς λιπάσματα και παρασιτοκτόνα, σε μια χώρα καθόλου προετοιμασμένη για κάτι τέτοιο, που είχε ως αποτέλεσμα κατακόρυφες μειώσεις της αποδοτικότητας. Και τέλος, η άνοδος των τιμών των ενεργειακών πρώτων υλών, όπως επίσης, για παράδειγμα, του σκυροδέματος. Τον Ιούνιο, ο πληθωρισμός των τιμών των προϊόντων διατροφής ξεπέρασε το 80% σε ετήσια βάση. Με τον Μαχίντα Ρατζαπάξα να έχει παραιτηθεί από πρωθυπουργός ήδη από τον Μάιο, η λαϊκή οργή διοχετεύθηκε, αναπόφευκτα, στον πρόεδρο, τον Γκοταμπάγια Ρατζαπάξα, καθώς και στον νέο πρωθυπουργό, Ρανίλ Βικρεμεσίνγκε, που διορίστηκε προσωρινός πρωθυπουργός και θέλει τώρα να διαδεχθεί επισήμως τον Ρατζαπάξα, προς μεγάλη δυσφορία των διαδηλωτών. H χώρα κηρύχθηκε μετά την προεδρική φυγή σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης, ενώ ακόμα και αν ευοδωθεί το καλύτερο δυνατό σενάριο, αν συγκροτηθεί κυβέρνηση εθνικής ενότητας, ο νέος πρόεδρος και πρωθυπουργός θα κληρονομήσουν μια οικονομία σε πλήρη κατάρρευση.

Από το Περού έως το Πακιστάν
Οπως προβλέπει δυσοίωνα ο Μπογιό, «μέσα στους επόμενους 18 μήνες θα έχουμε, παντού στον αναδυόμενο κόσμο, εξαιρετικά δύσκολες καταστάσεις λόγω της εκτίναξης του πληθωρισμού, ιδίως στα καθεστώτα που είναι πια ξέπνοα, και οι οικονομικές κρίσεις θα μετεξελιχθούν σε κοινωνικές και πολιτικές κρίσεις.
Το βλέπουμε στη Λατινική Αμερική, για παράδειγμα επί του παρόντος στο Περού. Είχαμε επίσης την περίπτωση του Πακιστάν, όπου ο πρωθυπουργός αποπέμφθηκε τον περασμένο Απρίλιο. Σε αυτή τη χώρα όμως τον ουσιαστικό έλεγχο τον έχει ο στρατός, και αυτός αποφάσισε να γίνει η μετάβαση προς όφελος της αντιπολίτευσης. Σημαντικές λαϊκές κινητοποιήσεις πραγματοποιούνται και στη Σενεγάλη, όπου ο σημερινός πρόεδρος φιλοδοξεί να διεκδικήσει και τρίτη θητεία, και δεν αποκλείεται να ξεσπάσει εκεί μια ανοιχτή πολιτική κρίση τους επόμενους μήνες, παρότι η χώρα διαθέτει σε οικονομικό επίπεδο σαφώς πιο ισχυρή στήριξη από τη Δύση σε σύγκριση με τη Σρι Λάνκα, που έπαιξε το χαρτί της Κίνας». Για τη «Le Monde», η χρεοκοπία αυτού του αλλοτινού τουριστικού παραδείσου αποτελεί πάνω από όλα μια σοβαρότατη προειδοποίηση για όλες τις γειτονικές χώρες που ακολούθησαν τους «δρόμους του μεταξιού» που άνοιξε η Κίνα, κυρίως το Πακιστάν αλλά και το Νεπάλ, και το Μπαγκλαντές, και τις Μαλδίβες, τη νησιωτική χώρα όπου βρήκε αρχικά καταφύγιο ο Γκοταμπάγια Ρατζαπάξα.